Dejima — japońska sztuczna wyspa handlowa w Nagasaki (1634–1853)

Dejima — fascynująca sztuczna wyspa w Nagasaki, centrum handlu Holendrów w epoce Edo (1634–1853); historia izolacjonizmu, zabytkowy postój handlowy i atrakcja dla miłośników historii.

Dejima (出島, dosłownie "wyspa wyjściowa"; holenderski: Desjima lub Deshima, czasami również pisane jako Decima lub Dezima) była małą sztuczną wyspą w kształcie wachlarza w zatoce Nagasaki. Została zbudowana w 1634 roku. Wyspa powstała poprzez wykopanie kanału przez mały półwysep. Było to jedyne miejsce bezpośredniego kontaktu i handlu między Japonią a światem zewnętrznym w okresie Edo. Dejima została zbudowana, aby utrzymać zagranicznych kupców z dala od Japonii jako część "sakoku" samonarzucającej się polityki izolacjonizmu. Początkowo zbudowano ją dla kupców portugalskich. Następnie, od 1641 do 1853 roku, pełnił funkcję chińskiego i holenderskiego posterunku handlowego. Zajmuje powierzchnię 120 m x 75 m (9000 metrów kwadratowych, czyli 0,9 hektara) i obecnie stał się częścią miasta Nagasaki.

"Dejima Dutch Trading Post" jest obecnie japońskim narodowym obiektem historycznym.

Historia i przeznaczenie

Wyspa została wzniesiona na polecenie władz shogunatu Tokugawa w 1634 r. jako celowo odizolowany placówka handlowa. Początkowo miała służyć kupcom portugalskim, jednak wskutek narastającej nieufności wobec wpływów chrześcijańskich i politycznych zmian w Japonii, Portugalczycy zostali stopniowo wycofani. Od 1641 roku Dejima stała się siedzibą reprezentacji Vereenigde Oostindische Compagnie (Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej) — jedynego zachodniego podmiotu, któremu pozwolono na stały kontakt z Japonią w ramach polityki sakoku. Obok Holendrów obecni byli również chińscy handlarze, którzy prowadzili wymianę towarową z Nagasaki.

Organizacja i życie na Dejime

Dejima była ściśle nadzorowana przez japońskie władze. Holenderscy kupcy mieszkali i pracowali wyłącznie w obrębie wyspy — nie wolno im było swobodnie poruszać się po kraju, a ich kontakty z mieszkańcami lądu były kontrolowane i ograniczane. Na czele placówki stał opperhoofd, czyli naczelny przedstawiciel handlowy, który zwykle rotował corocznie. Do jego obowiązków należało oficjalne przedstawianie darów shogunowi podczas rytualnych wizyt w Edo oraz organizowanie handlu i relacji z japońskimi urzędnikami.

Towary i wymiana wiedzy

Na Dejimie handlowano wieloma towarami: srebrem, złotem, jedwabiem, porcelaną, przyprawami, cukrem, medykamentami i wyrobami rzemieślniczymi. Poza handlem materialnym, miejsce to było kluczowym kanałem transferu wiedzy z Zachodu do Japonii. Dzięki kontaktom z Holendrami rozwijała się tzw. rangaku (dosł. „holenderska nauka”) — tłumaczenia tekstów medycznych, naukowych i technologicznych, które miały duży wpływ na rozwój medycyny, astronomii i inżynierii w Japonii.

Upadek roli Dejimy i przekształcenia

Przybycie do Japonii komodora Matthew Perry'ego w 1853 r. oraz następne traktaty handlowe sprawiły, że polityka izolacji stopniowo zaczęła się rozpadać. Dejima przestała być jedynym „oknem na świat” — otwierane były nowe porty i mniejsze ograniczenia w kontaktach zagranicznych. W drugiej połowie XIX wieku znaczenie Dejimy malało, a Holenderska Kompania i później holenderskie przedstawicielstwa stopniowo przenosiły działalność handlową na nowo powstające otwarte porty (m.in. okolice Jokohamy). W kolejnych dziesięcioleciach wyspa została częściowo scalona z lądem poprzez nasypy i rozbudowę brzegu, co doprowadziło do utraty pierwotnego kształtu i wielu oryginalnych zabudowań.

Ochrona i współczesna ekspozycja

W XX i XXI wieku podjęto prace archeologiczne i konserwatorskie mające na celu odtworzenie wyglądu Dejimy z okresu Edo. Odbudowano część budynków i odwzorowano układ przestrzenny, by pokazać jak wyglądało życie handlowe i codzienne na wyspie. Dziś teren funkcjonuje jako obiekt muzealny i miejsce edukacji historycznej — odwiedzający mogą zobaczyć rekonstrukcje magazynów, domów przedstawicieli, oraz wystawy poświęcone handlowi, kulturze i rangaku. Dzięki tym działaniom Dejima uzyskała status ważnego zabytku narodowego i jest traktowana jako kluczowy element historii kontaktów Japonii ze światem.

Zabytkowe znaczenie

Dejima jest symbolem skomplikowanych relacji Japonii z Zachodem w epoce Edo: jednocześnie wyrazem izolacjonizmu i bramą do poznania zachodniej nauki i technologii. Zachowane i zrekonstruowane elementy Dejimy pozwalają lepiej zrozumieć warunki handlu, nadzoru i kulturowej wymiany w okresie, kiedy Japonia świadomie ograniczała kontakty z obcokrajowcami, a jednocześnie czerpała z nich wiedzę niezbędną do późniejszych przemian społecznych i gospodarczych.

Historia

W 1543 roku portugalscy kupcy jako pierwsi postawili stopę w Japonii, na wyspie Tanegashima. Sześć lat później jezuicki misjonarz Francis Xavier przybył na wyspę Kyushu, do Kagoshimy. Początkowo portugalscy kupcy mieli swoją siedzibę w Hirado. Potem zaczęli szukać lepszego portu. W 1570 roku potężny właściciel ziemski lub daimyo o imieniu Ōmura Sumitada stał się katolikiem. (Wybrał Bartolomeu jako swoje chrześcijańskie imię.) Zawarł umowę z Portugalczykami, aby uczynić Nagasaki lepszym dla handlu. Wkrótce port został otwarty. W 1580 Sumitada przekazał jurysdykcję nad Nagasaki jezuitom. Portugalczycy stali się jedynymi, którzy handlowali jedwabiem z Chinami przez Makau.

Szogun Iemitsu nakazał utworzenie sztucznej wyspy w 1634 roku. Początkowo zrobił to, by zatrzymać portugalskich kupców mieszkających w Nagasaki na jednym obszarze. Po buncie głównie chrześcijańskiej ludności w regionie Shimabara-Amakusa, rząd Tokugawy zakazał wstępu na wyspę wszystkim obywatelom zachodnim z wyjątkiem holenderskich pracowników Holenderskiej Kompanii Wschodnioindyjskiej (Vereenigde Oostindische Compagnie, VOC). Bez corocznych portugalskich statków z Makau, gospodarka Nagasaki bardzo ucierpiała.

Od 1609 r. Holendrzy mieli na wyspie Hirado punkt handlowy. Urzędnicy państwowi zmusili Holendrów do przeniesienia się z Hirado na Dejimę. Od 1641 r. do Japonii mogły przypływać tylko statki chińskie i holenderskie.

Każdy statek, który przybywał na Dejimę, był poddawany inspekcji. Żagle były zdejmowane do czasu, aż statek był gotowy do wypłynięcia. Zabierano książki religijne i broń. Na wyspie nie wolno było odprawiać nabożeństw.

Organizacja

Wyspa Dejima była częścią miasta Nagasaki. Dejima była mała, 120 na 75 metrów. Właścicielami ziemi było 25 lokalnych japońskich rodzin. Otrzymywały one roczny czynsz od Holendrów. Wyspa była połączona z lądem małym mostem, na którym stali strażnicy. Znajdowały się tam domy dla około dwudziestu Holendrów i magazyny na towary.

Holendrzy byli pilnowani przez wielu japońskich urzędników, stróżów i stróżów nocnych. Był też główny nadzorca (otona), który miał około pięćdziesięciu ludzi pracujących dla niego. Kilku handlarzy sprzedawało mieszkańcom Dejimy żywność i napoje oraz inne potrzebne im przedmioty. Było też około 150 tsūji ("tłumaczy"). Wszyscy oni musieli być opłacani przez VOC. Podobnie jak miasto Nagasaki, Dejima była pod bezpośrednim nadzorem Edo przez gubernatora (Nagasaki bugyō).

Holendrzy musieli bardzo drogo płacić za swoje placówki handlowe. Ale handel z Japonią był bardzo dochodowy dla VOC. Na początku ich zyski wynosiły 50% lub więcej. W XVIII wieku handel stał się mniejszy. Było to spowodowane tym, że tylko dwa statki rocznie mogły cumować w Dejimie. W 1795 roku VOC nie miało już pieniędzy i zbankrutowało. Po tym wydarzeniu, rząd holenderski przejął handel z Japonią. Życie na Dejimie stało się szczególnie trudne, gdy Holandia (zwana wtedy Republiką Batawską) znalazła się pod francuskim panowaniem napoleońskim. Wszelkie kontakty z ojczyzną zostały zerwane. Przez pewien czas Dejima była jedynym miejscem na świecie, gdzie powiewała holenderska flaga, ponieważ nie rządziła nimi Francja.

Najważniejszy holenderski urzędnik na Dejimie nazywany był przez Holendrów Opperhoofd. Japończycy nazywali go również Kapitanem (od portugalskiego capitão).

Wyobrażony widok z lotu ptaka na układ i struktury Dejimy, 1824-1825 r. Należy zwrócić uwagę na wachlarzowy kształt wyspy.


Holendrzy z kurtyzanami w Nagasaki ok. 1800 r.


Widok na wyspę Dejima w zatoce Nagasaki (z Siebold's Nippon, 1897)


Model holenderskiego punktu handlowego wystawiony w Dejimie (1995)

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest Dejima?

P: Kiedy została zbudowana Dejima?

P: Jaki był cel powstania Dejimy?

P: Kim byli handlarze na Dejimie?

P: Jak duża jest Dejima?

P: Czy Dejima nadal stoi?

P: Jakie znaczenie ma Dejima?

Szukaj według litery