Kultigen — roślina udomowiona: definicja, historia i przykłady
Kultigen — definicja, historia i przykłady: poznaj rośliny udomowione (kukurydza, kapusta), ich powstanie przez selekcję człowieka i wpływ na klasyfikację botaniczną.
Kultigen to roślina, która powstała wskutek świadomej lub nieświadomej działalności człowieka — przede wszystkim przez sztuczną selekcję i uprawę. Termin ten wprowadził w 1918 roku amerykański botanik Liberty Hyde Bailey, zauważając, że system klasyfikacji zaproponowany przez Linneusza nie zawsze dobrze opisuje formy roślin powstałe w wyniku udomowienia. Bailey odróżniał rośliny naturalne, które nazwał indygenami, od tych powstałych lub przekształconych przez człowieka — kultigenów.
" ... udomowiona grupa, której pochodzenie może być nieznane .... [Posiada] takie cechy, które oddzielają ją od znanych indigens, i prawdopodobnie nie jest reprezentowana przez żaden okaz typu lub dokładny opis".
Chodzi o to, że kultigen nie zawsze może być łatwo wpięty w tradycyjny linneański system klasyfikacji botanicznej, ponieważ jego cechy wynikają z działania człowieka, a nie wyłącznie z naturalnej zmienności. Później Bailey doprecyzował definicję jako: "Roślina lub grupa znana tylko w uprawie; przypuszczalnie pochodząca z udomowienia; przeciwieństwo do indigen". Jako przykłady kultigenów podawał m.in. kukurydzę i kapustę.
Galeria obrazów
2 Obrazy
Charakterystyka kultigenu
- Pochodzenie związane z człowiekiem: cechy formy powstały lub zostały utrwalone przez selekcję i uprawę.
- Znany głównie z uprawy: występuje w środowisku kulturowym (ogrody, pola, sady) częściej niż w naturalnych siedliskach.
- Brak jednoznacznego okazu typu: nie zawsze istnieje dziki odpowiednik lub typowy okaz w herbariach, który umożliwiałby klasyfikację według tradycyjnych reguł.
- Zróżnicowanie morfologiczne: zmiany morfologiczne (np. większe owoce, brak kolców, stwardniałe nasiona) często są wynikiem selekcji prowadzanej przez ludzi.
Kultigen vs. inne pojęcia
- Kultivar (odmiana uprawna): jednostka stosowana w hodowli roślin — konkretna, celowo utrzymywana odmiana zarejestrowana i rozmnażana w sposób zachowujący cechy. Kultigen jest pojęciem szerszym — obejmuje wszystkie rośliny powstałe lub zmienione przez człowieka, także te historyczne czy lokalne formy (landrace).
- Udomowiony gatunek (domesticate): gatunek, którego populacja przeszła proces udomowienia; nie każda populacja udomowiona musi być pojedynczym kultigenem — może obejmować wiele odmian i form.
- Landrace (forma regionalna): lokalne, tradycyjne formy uprawne powstałe przez długotrwałe oddziaływanie selekcji ludzkiej i środowiska — często mieszczą się w pojęciu kultigenu.
- Formy zdziczałe (feral): rośliny pochodzące od kultigenów, które powróciły do życia dzikiego — mają związki z uprawami, lecz funkcjonują poza kontrolą człowieka.
Przykłady i krótkie omówienie
- Kukurydza — powstała w wyniku udomowienia teosinte w Meksyku; selekcja doprowadziła do znacznych zmian morfologicznych i genetycznych, dzięki którym współczesne ziarniaki są większe i trwale związane z uprawą.
- Kapusta — formy kapustne (Brassica oleracea i pokrewne) zostały ukształtowane przez selekcję dla różnych części rośliny (liście, pędy, kwiatostany), co dało wiele odmian użytkowych.
- Inne przykłady to m.in. wiele warzyw, owoców i roślin ozdobnych, które w toku setek lub tysięcy lat zostały przekształcone przez praktyki rolnicze i ogrodnicze.
Znaczenie naukowe i praktyczne
- Taksonomia i nomenklatura: rozpoznanie kultigenu pomaga rozróżnić formy naturalne od form ukształtowanych przez człowieka, co ma konsekwencje dla opisu i nazw naukowych.
- Ochrona zasobów genetycznych: kultigeny (zwłaszcza tradycyjne landrace’y) są cennym źródłem genów odpornych na choroby, stresy środowiskowe i zróżnicowanie cech użytkowych.
- Badania nad udomowieniem: analiza kultigenów (morfologia + genetyka) pozwala odtworzyć procesy udomowienia, migracje rolnictwa i historię kulturową ludzi.
- Praktyka hodowlana i rolnicza: rozumienie, które cechy są wynikiem selekcji człowieka, ułatwia dalszą hodowlę oraz zachowanie tradycyjnych odmian.
Współczesne spojrzenie
Dzięki metodom molekularnym wiele kultigenów można dziś powiązać z ich dzikimi przodkami, co czasem zmienia wcześniejsze klasyfikacje. Niemniej pojęcie kultigenu pozostaje użyteczne do opisywania grup roślin, których charakter i historia wynikają głównie z działalności człowieka, oraz tam, gdzie brak jest jednoznacznego typu lub jasnej linii taksonomicznej.
Podsumowując: kultigen to szerokie pojęcie obejmujące rośliny przekształcone przez ludzi — od starożytnych form udomowionych po współczesne odmiany uprawne — i ma istotne znaczenie w taksonomii, hodowli oraz badaniach nad historią udomowienia.
Kultywary i odmiany
Cultigen i cultivar mogą być ze sobą mylone. Cultigen jest terminem ogólnego zastosowania, obejmującym nie tylko rośliny o nazwach kultywarów, ale także inne (patrz: tekst wstępny powyżej). Cultivar jest formalną kategorią klasyfikacyjną w Międzynarodowym Kodeksie Nomenklatury Roślin Uprawnych (ICNCP).
Chociaż w swojej pracy z 1923 roku Bailey używał tylko rangi gatunku dla cultigen, było dla niego jasne, że wiele udomowionych roślin było bardziej podobnych do botanicznych odmian niż gatunków, więc ustanowił dla nich nową kategorię klasyfikacyjną, cultivar, ogólnie przyjętą jako połączenie słów "cultivated" i "variety". W swojej pracy z 1923 roku zdefiniował cultivar jako:
... "rasa podrzędna w stosunku do gatunku, która powstała i utrzymała się w uprawie; niekoniecznie jednak można ją odnieść do uznanego gatunku botanicznego. Jest ona zasadniczo odpowiednikiem odmiany botanicznej, z wyjątkiem jej pochodzenia".
Ta definicja i rozumienie odmiany zmieniały się w czasie.
Definicja cultigen
Definicja ta została omówiona:
- Proces selekcji nazywamy sztucznym, jeśli wywołuje go człowiek. Nie oznacza to, że ludzie nie są częścią natury, jest to po prostu sposób na odróżnienie doboru naturalnego od tego, na który wpływ ma człowiek (dobór sztuczny).
- Jakie jest znaczenie słowa zmieniony? Cała flora zmienia się z powodu zmian klimatycznych, które spowodował człowiek, ale nikt nie powiedziałby, że wszystkie rośliny zmieniające się z powodu zmian klimatycznych to kultigeny.
- Niektóre rośliny wykorzystywane są w ogrodach lub parkach. Są one takie same jak te, które występują w naturze.
- Może być przepływ genów z cultigen, który uciekł do dzikiego i indigen. Może pojawić się praktyczny problem, jak nazwać takie rośliny.
- Niektóre rośliny mają nieznane pochodzenie; dlatego nie można stwierdzić, czy są one kultigenami.
- Niektóre krzyżówki, które są stosowane w uprawie, mogą również występować w środowisku naturalnym. To sprawia, że klasyfikacja staje się problematyczna.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest cultigen?
O: Kultigen to roślina, która została sztucznie wyselekcjonowana przez człowieka.
P: Kto pierwszy użył terminu "cultigen"?
A: Liberty Hyde Bailey, amerykański botanik, jako pierwszy użył tego terminu w 1918 roku.
P: Dlaczego Bailey uznał system klasyfikacji Linneusza za nieodpowiedni dla kultigenów?
O: Bailey stwierdził, że system klasyfikacji Linneusza nie sprawdza się w przypadku roślin, które są wynikiem ludzkiej uprawy i selekcji.
P: Jak Bailey nazwał rośliny, które rosną w naturze bez ludzkiej selekcji?
O: Bailey nazwał rośliny, które rosną w naturze bez ludzkiej selekcji "indygenami".
P: Czy kultigen może być zawsze umieszczony w tradycyjnym systemie klasyfikacji botanicznej Linneusza?
O: Nie, kultigen nie może być zawsze umieszczony w tradycyjnym linneńskim systemie klasyfikacji botanicznej.
P: Jak Bailey pierwotnie zdefiniował cultigen?
O: Bailey pierwotnie zdefiniował cultigen jako "udomowioną grupę, której pochodzenie może być nieznane...[Posiada] takie cechy, które oddzielają ją od znanych indigens i prawdopodobnie nie jest reprezentowana przez żaden okaz typu lub dokładny opis".
P: Czy może Pan podać przykłady kultigenów?
O: Przykładami kultigenów są kukurydza i kapusta.
Powiązane artykuły
Autor
AlegsaOnline.com Kultigen — roślina udomowiona: definicja, historia i przykłady Leandro Alegsa
URL: https://pl.alegsaonline.com/art/24611