Chitony (Polyplacophora) — budowa, gatunki i występowanie morskich mięczaków

Chitony (Polyplacophora) — poznaj budowę, gatunki i występowanie morskich mięczaków: płyty muszli, tryb życia, rozmieszczenie i ciekawostki.

Chitony to prymitywne morskie mięczaki z klasy Polyplacophora (dawniej klasa Amphineura). Istnieje od 900 do 1000 żyjących gatunków chitonów. Ich wielkość waha się od 0,5 do 30 cm długości; większość z nich jest dość mała. Występują na całym świecie, od strefy pływowej po głębiny, choć największe bogactwo gatunkowe obserwuje się na skalistych wybrzeżach.

Wszystkie żyjące gatunki należą do podklasy Neoloricata, a więc mogą być nazywane "loricatami". Popularne nazwy to "morskie kołyski" lub "muszle herbowe". Niektóre gatunki, np. Cryptochiton stelleri (tzw. gumboot chiton), są znane z dużych rozmiarów i nietypowego wyglądu — u nich płyty muszli są ukryte pod grubym gorsetem.

Budowa

Mają pojedynczą skorupę, która przylega do skał, jak limeta. Muszla zbudowana jest z ośmiu twardych, ruchomo połączonych płytek (zawiasowych płytek zwanych też waleczkami), które ściśle do siebie przylegają, zachodząc jedna na drugą. Płyty muszli otoczone są strukturą znaną jako gorset (perinotum) — gruba, elastyczna tkanka okalająca bok i część spodniej strony ciała, często wyposażona w kolce, łuski lub włoski.

Od spodu chiton ma szeroką, silnie umięśnioną stopę, którą przylega do podłoża. Po bokach stopy znajduje się jama płaszczowa z kilkoma parami skrzeli (ctenidii) i przewodami oddechowymi. W przedniej części pod pyskiem znajduje się radula — zeskrobujące narzędzie z rządkami zębów; w wielu gatunkach zęby raduli są wzmocnione magnetytem (tlenek żelaza), co pozwala efektywnie zeskrobywać glony z twardych skał.

Na powierzchni płytek i w gorsie rozmieszczone są liczne sensorowe narządy zwane aesthetes. U niektórych gatunków część aesthetów przekształciła się w proste oczka (tzw. ocelli lub "oczka muszlowe") z soczewkami z aragonitu, co daje chitonom ograniczoną zdolność rozróżniania światła i obrazów.

Odżywianie i zachowanie

Chitony to głównie roślinożercy, którzy żerują, zeskrobując algi, mikroalgowe biofilmy i detrytus ze skał oraz innych twardych podłoży. Rzadziej trafiają się gatunki oportunistyczne spożywające drobne bezkręgowce lub padlinę. Poruszają się powoli, przyczepiając się stopą bardzo mocno do podłoża — dzięki temu trudno je oderwać; jest to ważna strategia obronna przed falowaniem i drapieżnikami.

W razie zagrożenia wiele chitonów potrafi się silnie przycisnąć do skały, a niektóre gatunki zwijają się w kulę, aby chronić miękkie części ciała. Gorset z kolcami lub twardymi łuskami również stanowi barierę ochronną.

Rozmnażanie i rozwój

Większość chitonów jest rozdzielnopłciowa (gonochorystyczna). Rozmnażanie zwykle odbywa się poprzez ruj lub uwolnienie gamet do wody, gdzie zachodzi zapłodnienie zewnętrzne. Z zapłodnionych jaj rozwijają się wolno pływające larwy trochoforowe, które po pewnym czasie osiadają na dnie i przechodzą metamorfozę w młode osobniki. Niektóre gatunki wykazują formy opieki nad jajami (broodingu) i jaja są czasem przechowywane w szczelinach gorsetu.

Gatunki i rozmieszczenie

• Największy znany gatunek to Cryptochiton stelleri (gumboot chiton) z północnego Pacyfiku, osiągający do około 30 cm długości.
• Inne znane rodzaje to m.in. Chiton, Mopalia, Acanthopleura czy Katharina (np. Katharina tunicata), rozprzestrzenione w różnych strefach klimatycznych.

Chitony zasiedlają morza na całym świecie — od strefy międzypływowej (intertidal) po większe głębokości. Największa różnorodność gatunkowa występuje na wybrzeżach skalistych, gdzie dostępne są twarde podłoża do zeskrobywania pokarmu.

Skamieniałości i ewolucja

Skamieniałości chitonów i podobnych form znane są z paleozoiku; płyty i fragmenty pancerzy pochodzą co najmniej z ordowiku, a być może nawet z kambru. Ich stosunkowo konserwatywna budowa morfologiczna sprawia, że Polyplacophora uważane są za grupę o długiej historii ewolucyjnej.

Rola ekologiczna i zagrożenia

Jako roślinożercy chitony odgrywają ważną rolę w kontroli wzrostu glonów na skałach, uczestniczą w procesach bioerozji i wpływają na strukturę zespołów dna skalistego. Są też źródłem pożywienia dla wielu drapieżników — m.in. rozgwiazd, krabów, ryb czy ptaków brzegowych.

Niektóre gatunki są podatne na degradację siedlisk, zanieczyszczenie i nadmierne zbieranie. Lokalne populacje mogą być zagrożone zmianami środowiskowymi, dlatego w przypadku rzadkich gatunków istotne jest monitorowanie i ochrona ich siedlisk.

Podsumowanie: Chitony to charakterystyczne, ośmio-płytowe mięczaki morskie przystosowane do życia na twardym podłożu; mają unikatowe cechy anatomiczne (np. radula z zębami wzmocnionymi magnetytem, aesthety z prostymi oczami) i pełnią ważną rolę ekologiczną na wybrzeżach skalistych. Pomimo prostoty budowy wykazują ciekawe przystosowania i dużą różnorodność taksonomiczną.

Opis

Polyplacophora oznacza "wiele płyt". Płytki odnoszą się do muszli, która jest zbudowana z aragonitu, minerału węglanu wapnia. Muszla jest dość elastyczna, a chiton może nawet zwinąć się w kulkę. Chiton ma osiem płyt, a pod płytami znajduje się umięśniona stopa, która porusza chitonem po skałach i innych strukturach, zarówno w wodzie, jak i poza nią. Posiada również strukturę w kształcie języka zwaną radulą, która ma wiele rzędów po 17 zębów każdy. Niektóre używają go do zeskrobywania glonów ze skał, podczas gdy inne są mięsożerne, łapiąc drobny zooplankton i inne małe zwierzęta, które żyją w płytkiej wodzie.

Chitons może być mniej niż cal długości, lub do stopy długości. Występują w wielu różnych kolorach: czarnym, czerwonym, różowym, a nawet niebieskim. Muszla może być błyszcząca lub matowa, gładka, włochata, łuskowata lub kolczasta w zależności od gatunku.

Anatomia

Jeśli chiton zostałby podniesiony i odwrócony, nie byłoby w nim oczu, nóg ani rąk. Byłaby tylko szeroka stopa z radulą, której używa do skrobania powierzchni. Jego płaszcz znajduje się tuż pod muszlą, z najniższą częścią płaszcza wychodzącą spod krawędzi muszli, aby pomóc stopie w chwytaniu powierzchni, na których się trzyma lub po których się ślizga. Część płaszcza, która wystaje na zewnątrz nazywa się gorsetem. Podobnie jak u ślimaka księżycowego, gorset może wystawać ponad dolną część muszli, pokrywając dolną połowę chitonu.

Spód chitonu gumowego, Cryptochiton stelleri, pokazujący stopę w centrum, otoczoną płaszczem. Otwór gębowy widoczny jest na lewo od stopy. Bardzo trudno jest zobaczyć spodnią stronę chitonów, ponieważ tak mocno trzymają się skał i mogą zwijać się w kulkę.

Nawyki

Większość chitonów jest nocna, więc żerują w nocy, a w dzień chowają się pod skałami. Ich głównym siedliskiem jest strefa międzypływowa. Żyją na twardych powierzchniach, takich jak na skałach, pod skałami lub w szczelinach skalnych. Niektóre gatunki żyją dość wysoko w strefie międzypływowej i są wystawione na działanie powietrza i światła przez długie okresy. Inne żyją w strefie subtidalnej. Kilka gatunków żyje w głębokiej wodzie, nawet na głębokości 6000 m (około 20 000 stóp).

Dwa chitony na skale w czasie przypływu na Gwadelupie

Pochodzenie ewolucyjne

Chitony mają stosunkowo dobry zapis kopalny, sięgający 400 milionów lat wstecz, do dewonu. Wcześniej niektóre organizmy były interpretowane (wstępnie) jako macierzysta grupa wieloplacoforów; zapis wieloplacoforów sięga górnego kambru.

Kimberella i Wiwaxia z prekambru i kambru mogą być spokrewnione z przodkami polyplacophora. Matthevia to późnokambryjski poliplacoforan zachowany w postaci pojedynczych spiczastych zaworów, czasem uważany za chiton. Poliplacofory mogły powstać, gdy aberracyjny monoplacoforan urodził się z wieloma ośrodkami zwapnienia, zamiast jednego zwykłego. Selekcja działała na powstałe w ten sposób stożkowate muszle, tworząc je tak, by zachodziły na siebie w pancerz ochronny. Ich oryginalne stożki są homologiczne z końcówkami płytek współczesnych chitonów.

Osobne płytki z Matthevia, późnokambryjskiego poliplofora z południowego House Range w Utah. + amerykańska moneta jednocentowa dla powiększenia

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest Chiton?

P: Ile jest istniejących i kopalnych gatunków chitonów?

P: Jak dawniej nazywała się klasa Polyplacophora?

P: Czy wszystkie czitony są tej samej wielkości?

P: Gdzie żyją chitony?

Szukaj według litery