Chitony to prymitywne morskie mięczaki z klasy Polyplacophora (dawniej klasa Amphineura). Istnieje od 900 do 1000 żyjących gatunków chitonów. Ich wielkość waha się od 0,5 do 30 cm długości; większość z nich jest dość mała. Występują na całym świecie, od strefy pływowej po głębiny, choć największe bogactwo gatunkowe obserwuje się na skalistych wybrzeżach.

Wszystkie żyjące gatunki należą do podklasy Neoloricata, a więc mogą być nazywane "loricatami". Popularne nazwy to "morskie kołyski" lub "muszle herbowe". Niektóre gatunki, np. Cryptochiton stelleri (tzw. gumboot chiton), są znane z dużych rozmiarów i nietypowego wyglądu — u nich płyty muszli są ukryte pod grubym gorsetem.

Budowa

Mają pojedynczą skorupę, która przylega do skał, jak limeta. Muszla zbudowana jest z ośmiu twardych, ruchomo połączonych płytek (zawiasowych płytek zwanych też waleczkami), które ściśle do siebie przylegają, zachodząc jedna na drugą. Płyty muszli otoczone są strukturą znaną jako gorset (perinotum) — gruba, elastyczna tkanka okalająca bok i część spodniej strony ciała, często wyposażona w kolce, łuski lub włoski.

Od spodu chiton ma szeroką, silnie umięśnioną stopę, którą przylega do podłoża. Po bokach stopy znajduje się jama płaszczowa z kilkoma parami skrzeli (ctenidii) i przewodami oddechowymi. W przedniej części pod pyskiem znajduje się radula — zeskrobujące narzędzie z rządkami zębów; w wielu gatunkach zęby raduli są wzmocnione magnetytem (tlenek żelaza), co pozwala efektywnie zeskrobywać glony z twardych skał.

Na powierzchni płytek i w gorsie rozmieszczone są liczne sensorowe narządy zwane aesthetes. U niektórych gatunków część aesthetów przekształciła się w proste oczka (tzw. ocelli lub "oczka muszlowe") z soczewkami z aragonitu, co daje chitonom ograniczoną zdolność rozróżniania światła i obrazów.

Odżywianie i zachowanie

Chitony to głównie roślinożercy, którzy żerują, zeskrobując algi, mikroalgowe biofilmy i detrytus ze skał oraz innych twardych podłoży. Rzadziej trafiają się gatunki oportunistyczne spożywające drobne bezkręgowce lub padlinę. Poruszają się powoli, przyczepiając się stopą bardzo mocno do podłoża — dzięki temu trudno je oderwać; jest to ważna strategia obronna przed falowaniem i drapieżnikami.

W razie zagrożenia wiele chitonów potrafi się silnie przycisnąć do skały, a niektóre gatunki zwijają się w kulę, aby chronić miękkie części ciała. Gorset z kolcami lub twardymi łuskami również stanowi barierę ochronną.

Rozmnażanie i rozwój

Większość chitonów jest rozdzielnopłciowa (gonochorystyczna). Rozmnażanie zwykle odbywa się poprzez ruj lub uwolnienie gamet do wody, gdzie zachodzi zapłodnienie zewnętrzne. Z zapłodnionych jaj rozwijają się wolno pływające larwy trochoforowe, które po pewnym czasie osiadają na dnie i przechodzą metamorfozę w młode osobniki. Niektóre gatunki wykazują formy opieki nad jajami (broodingu) i jaja są czasem przechowywane w szczelinach gorsetu.

Gatunki i rozmieszczenie

  • Największy znany gatunek to Cryptochiton stelleri (gumboot chiton) z północnego Pacyfiku, osiągający do około 30 cm długości.
  • Inne znane rodzaje to m.in. Chiton, Mopalia, Acanthopleura czy Katharina (np. Katharina tunicata), rozprzestrzenione w różnych strefach klimatycznych.

Chitony zasiedlają morza na całym świecie — od strefy międzypływowej (intertidal) po większe głębokości. Największa różnorodność gatunkowa występuje na wybrzeżach skalistych, gdzie dostępne są twarde podłoża do zeskrobywania pokarmu.

Skamieniałości i ewolucja

Skamieniałości chitonów i podobnych form znane są z paleozoiku; płyty i fragmenty pancerzy pochodzą co najmniej z ordowiku, a być może nawet z kambru. Ich stosunkowo konserwatywna budowa morfologiczna sprawia, że Polyplacophora uważane są za grupę o długiej historii ewolucyjnej.

Rola ekologiczna i zagrożenia

Jako roślinożercy chitony odgrywają ważną rolę w kontroli wzrostu glonów na skałach, uczestniczą w procesach bioerozji i wpływają na strukturę zespołów dna skalistego. Są też źródłem pożywienia dla wielu drapieżników — m.in. rozgwiazd, krabów, ryb czy ptaków brzegowych.

Niektóre gatunki są podatne na degradację siedlisk, zanieczyszczenie i nadmierne zbieranie. Lokalne populacje mogą być zagrożone zmianami środowiskowymi, dlatego w przypadku rzadkich gatunków istotne jest monitorowanie i ochrona ich siedlisk.

Podsumowanie: Chitony to charakterystyczne, ośmio-płytowe mięczaki morskie przystosowane do życia na twardym podłożu; mają unikatowe cechy anatomiczne (np. radula z zębami wzmocnionymi magnetytem, aesthety z prostymi oczami) i pełnią ważną rolę ekologiczną na wybrzeżach skalistych. Pomimo prostoty budowy wykazują ciekawe przystosowania i dużą różnorodność taksonomiczną.