Nietoperz trzmielojad (Craseonycteris thonglongyai), znany również jako nietoperz Kitti, jest zagrożonym gatunkiem nietoperza. Jest on jedynym członkiem rodziny Craseonycteridae. Występuje w zachodniej Tajlandii i południowo-wschodniej Birmie. Zazwyczaj żyje w wapiennych jaskiniach wzdłuż rzek.

Jest to najmniejszy gatunek nietoperza i jeden z najmniejszych ssaków na świecie. Ma czerwonobrązowe lub szare umaszczenie, z charakterystycznym świńskim ryjkiem. Kolonie różnią się wielkością, średnio 100 osobników w jednej jaskini. Nietoperz żeruje podczas krótkich okresów aktywności wieczorem i o świcie, żerując na pobliskich obszarach leśnych w poszukiwaniu owadów. Samice nietoperzy mają tylko jedno potomstwo rocznie.

Opis i rozmiary

Craseonycteris thonglongyai osiąga długość ciała zaledwie kilku centymetrów — typowo około 29–33 mm — i waży około 2 gramów, co czyni go jednym z najlżejszych ssaków na Ziemi. Ma krótką, krępą budowę ciała, niewielkie, zaokrąglone uszy oraz charakterystyczny, spłaszczony „świński” pyszczek. Futro jest zwykle czerwonobrązowe do szarawego, a skrzydła stosunkowo krótkie i wąskie, dostosowane do krótkich lotów wśród drzew.

Siedlisko i rozmieszczenie

Gatunek znany jest głównie z populacji występujących w wapiennych jaskiniach i szczelinach skalnych położonych nad rzekami i potokami w zachodniej Tajlandii oraz w południowo-wschodniej Birmie. Preferuje tereny o zadrzewionych brzegach, ponieważ na tych obszarach znajduje się bogactwo owadów, którymi się żywi. Kolonie zwykle zajmują niewielkie, trudno dostępne szczeliny jaskiń — dzięki temu unikają drapieżników i nadmiernych zakłóceń.

Zachowanie i dieta

Nietoperz Kitti jest aktywny głównie o zmierzchu i o świcie — prowadzi tzw. aktywność zmierzchowo-poranną (crepuscular). Loty są krótkie i przerywane; ptaki te raczej nie oddalają się daleko od miejsca odpoczynku. Żywią się drobnymi owadami (np. muchówki, komarami, małymi chrząszczami), które chwytają w locie nad koronami drzew i w pobliżu wody. Posługują się echolokacją do lokalizowania ofiar; ich sygnały mają wysokie częstotliwości, typowe dla małych nietoperzy łapiących drobne owady.

Rozród

Samice rodzą zwykle jedno młode raz w roku. Ciąża i porody są zsynchronizowane z okresem zwiększonej dostępności owadów, co zwiększa szanse przeżycia młodych. Młode są początkowo przywiązane do matki i stopniowo uczą się latać i polować. Z powodu niskiej liczby potomstwa i powolnego tempa reprodukcji populacje są szczególnie wrażliwe na straty indywidualne.

Status ochrony i zagrożenia

Nietoperz Kitti jest uznawany za gatunek zagrożony — główne zagrożenia to:

  • utrata siedlisk wskutek wydobycia wapienia i niszczenia jaskiń,
  • przekształcanie i wycinanie lasów przybrzeżnych, co zmniejsza obszary żerowania,
  • zakłócenia spowodowane turystyką i działalnością ludzką w pobliżu miejsc odpoczynku,
  • stosowanie pestycydów, które obniża dostępność ofiar i może prowadzić do zatrucia.

Ochrona i działania zalecane

Ochrona tego gatunku opiera się na zabezpieczeniu jego naturalnych siedlisk i ograniczeniu antropogenicznych zakłóceń. Skuteczne działania to m.in.:

  • objęcie krytycznych rejonów ochroną prawną, w tym ochronę jaskiń i przyległych lasów,
  • monitoring populacji i badań ekologicznych, aby lepiej poznać potrzeby gatunku,
  • edukacja lokalnych społeczności i turystów na temat znaczenia jaskiń oraz odpowiedzialnego zachowania,
  • współpraca z przemysłem wydobywczym w celu ograniczenia wpływu eksploatacji wapienia,
  • ograniczenie stosowania pestycydów w pobliżu siedlisk.

Ciekawostki

  • Ze względu na rozmiary nazywany bywa „nietoperzem trzmielowym” lub „nietoperzem Kitti” — często jest porównywany do dużej pszczoły lub trzmiela.
  • Jest jedynym znanym przedstawicielem swojej rodziny (Craseonycteridae), co podkreśla jego unikalne znaczenie filogenetyczne.
  • Mimo niewielkich rozmiarów pełni ważną rolę w ekosystemie jako regulator populacji owadów.

Ochrona nietoperza trzmielojada wymaga współdziałania naukowców, lokalnych społeczności i organów ochrony przyrody, tak aby zapewnić przetrwanie tego wyjątkowego i niewielkiego ssaka w jego naturalnym środowisku.