Caeciliidae (cekiliowate) — budowa, występowanie i rozmnażanie

Caeciliidae (cekiliowate) — budowa, występowanie i rozmnażanie: poznaj morfologię, adaptacje kopiące, zasięg (Ameryka, Afryka, Indie) i strategie rozwoju.

Caeciliidae to rodzina jaskiniowców (order Gymnophiona), potocznie nazywanych cekiliowatymi lub jaskiniowcami. Wyglądem przypominają robaki lub węże — mają wydłużone, walcowate, beznogie ciało przystosowane do życia pod ziemią. Występują historycznie i geograficznie w Ameryce Środkowej i Południowej, w Afryce równikowej oraz w Indiach; warto jednak pamiętać, że systematyka tej grupy była i jest przedmiotem licznych zmian, dlatego zakres rodziny w literaturze może się różnić.

Budowa

Cechy morfologiczne charakterystyczne dla cekiliowatych obejmują:

• Ciało wydłużone, pokryte szeregiem pierścieniowatych fałdów skóry (annuli), które nadają im „segmentowany” wygląd.
• Skóra u niektórych gatunków może zawierać drobne, wewnętrzne łuski osadzone w rowkach skóry.
• Czaszka mocno zredukowana pod względem liczby kości i silnie skonsolidowana — wiele kości jest zrośniętych, tworząc wytrzymały „taran” pozwalający na przekopywanie się w glebie.
• Usta umieszczone są poniżej nosa (tzw. subterminalne), co ułatwia kopanie.
• Oczy są zwykle zredukowane i często przykryte skórą lub kością — wzrok jest najmniej ważnym zmysłem; do wykrywania otoczenia służy m.in. wyspecjalizowany tentacle (narząd czuciowy) położony między okiem a nozdrzem.
• Brak wyraźnego ogona lub jego silne skrócenie u większości gatunków.
• Układ oddechowy i krążenia podobny do innych płazów — poszczególne gatunki różnią się w stopniu rozwoju płuc i udziału oddychania przez skórę.

Występowanie i środowisko

Jaskiniowce zamieszkują głównie wilgotne gleby tropikalnych i subtropikalnych lasów, ale można je też spotkać w pobliżu zbiorników wodnych, na plantacjach czy w ogrodach — zawsze tam, gdzie gleba jest miękka i wilgotna. Większość gatunków prowadzi skryty nocny i podziemny tryb życia, rzadko wychodząc na powierzchnię.

Odżywianie i zachowanie

Caeciliidae żywią się przede wszystkim drobnymi bezkręgowcami: dżdżownicami, owadami glebowymi (np. termitami, larwami chrząszczy) i innymi miękkimi organizmami. Niektóre większe gatunki mogą polować także na małe kręgowce. Są to zwierzęta samotnicze, wykorzystujące zmysły chemiczne (w tym tentacle) do lokalizacji zdobyczy i orientacji w podziemnym środowisku.

Rozmnażanie i rozwój

Sposoby rozrodu wśród jaskiniowców są bardzo zróżnicowane:

• Część gatunków jest jajorodna — składa jaja w wilgotnej glebie; z jaj wylęgają się wtedy ruchliwe, wodne larwy, które przechodzą metamorfozę i przekształcają się w formę dorosłą.
• Inne gatunki wykazują bezpośredni rozwój — z jaj wylęgają się młode o formie zbliżonej do dorosłej, bez odrębnego stadium wolno żyjącej larwy.
• Są też gatunki żyworodne, gdzie młode rozwijają się w ciele matki i rodzą się jako w pełni ukształtowane osobniki. U niektórych gatunków embriony otrzymują pożywienie z organizmu matki (np. poprzez specjalne wydzieliny ściany jajowodu), a w innych obserwowano zjawisko, w którym młode zjadają grubą, bogatą w tłuszcz warstwę skóry matki (tzw. dermatophagia).

Wiele gatunków wykazuje opiekę rodzicielską — samica lub oboje rodzice strzegą jaj i młodych przez pewien czas, co zwiększa szanse przetrwania potomstwa w trudnych, wilgotnych siedliskach.

Ochrona

Jaskiniowce są trudne do badania z uwagi na skryty tryb życia, więc dla wielu gatunków brak jest dokładnych danych o stanie populacji. Główne zagrożenia to utrata siedlisk na skutek wylesiania, intensyfikacja rolnictwa, zanieczyszczenie gleby oraz w niektórych rejonach — wprowadzenie obcych gatunków. Ze względu na ograniczoną wiedzę i lokalne wymierania, ochrona tych płazów wymaga badań terenowych oraz ochrony ich siedlisk.

Podsumowanie: Caeciliidae to grupa wydłużonych, beznogich płazów przystosowanych do życia pod ziemią. Mają specyficzną, zredukowaną budowę czaszki i narządów wzroku, rozwijają się w różny sposób (jaja z larwami wodnymi, rozwój bezpośredni lub żyworodność) i odgrywają ważną rolę w ekosystemach glebowych jako drapieżniki bezkręgowców. Ze względu na sekretne życie wiele aspektów ich biologii pozostaje wciąż słabo poznanych.

Pytania i odpowiedzi

P: Co to jest Caeciliidae?

P: Jak wyglądają jelonkowate z rodziny Caeciliidae?

P: Jakie cechy odróżniają Caeciliidae od innych jelonkowatych?

P: Gdzie wiele jelonkowatych składa jaja?

P: Co dzieje się z jajami kaeciliidów po złożeniu ich w wilgotnej glebie?

P: Czy wszystkie gatunki krocionogów mają stadium larwalne?

P: W jaki sposób niektóre caeciliidy rodzą?

Szukaj według litery