Jakub VI i I (1566–1625) — król Szkocji, Anglii i Irlandii

Jakub VI i I (19 czerwca 1566 r. – 27 marca 1625 r.) był królem Szkocji jako Jakub VI, oraz królem Anglii i Irlandii jako Jakub I. Był pierwszym monarchą, który został nazwany królem Wielkiej Brytanii. Rządził w Szkocji jako Jakub VI od 24 lipca 1567 r. do swojej śmierci, a w Anglii i Irlandii od 24 marca 1603 r. do swojej śmierci. Urodził się jako syn Henryka Stuarta, lorda Darnley, oraz Maryi, królowej Szkotów. Po abdykacji Maryi, jeszcze jako niemowlę został uznany królem Szkocji, a jego wczesne panowanie przebiegało pod rządami regentów.

Unia personalna i sukcesja

Jego panowanie było ważne, ponieważ po raz pierwszy Anglia i Szkocja miały tego samego monarchę. Był pierwszym monarchą Anglii z rodu Stuartów. Poprzednim monarchą Anglii była Elżbieta I. Zmarła bez dzieci, więc Anglicy zgodzili się mieć szkockiego monarchę, ponieważ Jakub był synem Maryi, królowej Szkotów, a więc najbliższego krewnego Elżbiety. Będąc królem obu, stworzył osobistą unię. Mimo starannych starań Jakuba o pełne zjednoczenie królestw (w sensie politycznym), formalna unia Anglii i Szkocji nastąpiła dopiero w 1707 r.; za jego panowania istniała wyłącznie unia personalna, tzn. wspólny monarcha.

Polityka wewnętrzna i relacje z parlamentem

Jakub często walczył z parlamentem Anglii. Był zwolennikiem idei boskiego prawa królów i dążył do umocnienia władzy królewskiej, co wielokrotnie prowadziło do spięć z posłami. Poza tym, nie wykorzystywał dobrze pieniędzy królestwa — problemy finansowe pogłębiały się przez kosztowną administrację, koszty dworu oraz sprzedaż monopolów i stanowisk. Przez sprzeciw parlamentu nie udało mu się wprowadzić wielu reform finansowych; nieudany projekt „Great Contract” (1610) i nadużywanie impositions (cła narzucane jednostronnie przez koronę) osłabiły jego pozycję. Kiedy Jakub rządził, rządy Szkocji i Anglii były względnie stabilne, lecz narastające napięcia między koroną a parlamentem przyczyniły się do kryzysów w następnych dekadach. Po śmierci Jakuba, jego syn Karol próbował rządzić w podobnym duchu, lecz doprowadził to do angielskiej wojny domowej, w wyniku której w 1649 roku Karol został stracony.

Kultura, nauka i dzieła

Jakub był bardzo dobrze wykształcony i interesował się literaturą oraz nauką. Pomagał ludziom w Anglii i Szkocji w studiowaniu takich rzeczy jak nauka, literatura i sztuka. Sam pisał i publikował prace polityczne oraz traktaty. James napisał Daemonologie w 1597 r., Prawdziwe prawo wolnych monarchii w 1598 r., Bazylikon Doron w 1599 r. i Przeciwnik tytoniu w 1604 r. Był mecenasem literatury i nauki; jego dwór przyciągał uczonych, poetów i artystów. Sponsorował Autoryzowaną Wersję Biblii Króla Jakuba, wydaną w 1611 r., która wywarła ogromny wpływ na język i literaturę angielską.

Religia i polityka religijna

Jakub, jako protestant, prowadził politykę mającą na celu zachowanie jedności Kościoła i porządku religijnego. W Szkocji utrzymywał napięty stosunek z presbiteriańskimi strukturami Kościoła, próbując jednocześnie wprowadzić biskupstwo, co spotykało się z oporem. W Anglii wspierał Kościół anglikański. Jego podejście do katolików było ambiwalentne — z jednej strony tolerował pewne ustępstwa, z drugiej reagował surowo na spiski katolickie.

Spiski, czary i Plany Prochowe

Jakub był celem Planu Prochowego. Grupa katolików planowała wysadzić w powietrze Domy Parlamentu 5 listopada 1605 r. podczas ceremonii, gdy Jakub był w budynku. Działka została zatrzymana, gdy członek grupy, Guy Fawkes, został znaleziony w piwnicy z lufami prochu strzelniczego. Impreza ta wspominana jest co roku 5 listopada, zwana także Nocą Ognia, gdzie wiele osób decyduje się na świętowanie i zapalanie ognisk oraz fajerwerków. Jakub wierzył również w istnienie czarów i demonicznych sił; w 1597 r. opublikował Daemonologie, traktat uzasadniający prześladowania czarownic. Kiedy czytał "Odkrycie czarów", kazał spalić wszystkie egzemplarze tej książki, ponieważ sprzeciwiała się powszechnym wierzeniom o czarach.

Kolonizacja i polityka zagraniczna

Pierwsza stała angielska osada założona w Ameryce Północnej powstała na mocy karty nadanej przez Jakuba Sir Thomasowi Gatesowi i innym w 1606 roku. Z tej inicjatywy powstała kolonizacja Wirginii; osada Jamestown została założona w 1607 r. Jego polityka zagraniczna koncentrowała się na utrzymaniu pokoju z Hiszpanią i Francją oraz na umacnianiu pozycji dynastycznej Stuartów w Europie. W życiu prywatnym Jakub zawarł związek małżeński z Anną Danii, z którą miał m.in. następcę Karola I oraz kilku innych potomków; ważnym wydarzeniem była śmierć pierworodnego syna Henryka, księcia Monmouth (Henry Frederick), w 1612 r., co zmieniło linie sukcesji.

Śmierć i dziedzictwo

Jakub zmarł 27 marca 1625 r. i został pochowany w Opactwie Westminsterskim. Jego następcą został syn Karol I. Dziedzictwo Jakuba jest złożone: pozostawił trwały wkład w kulturę i naukę (najbardziej znana jest Biblia Króla Jakuba), a jednocześnie jego polityka i konflikty z parlamentem przyczyniły się do długotrwałych napięć konstytucyjnych, które doprowadziły do konfliktów w następnych pokoleniach. W historii zapisał się jako monarcha o wielkich zainteresowaniach intelektualnych, ale także jako król borykający się z problemami finansowymi i politycznymi, które miały wpływ na przyszłość monarchii brytyjskiej.