AlegsaOnline.com

Andrew Johnson — życie, prezydentura i proces impeachmentu

Życiorys Andrew Johnsona (1808–1875): kariera od krawca do prezydenta, spór z Kongresem podczas Rekonstrukcji, pierwsze w historii impeachment i ocena dziedzictwa.

Autor: Leandro Alegsa

17-04-2026

Przegląd

Andrew Johnson (29 grudnia 1808 – 31 lipca 1875) był politykiem amerykańskim, który objął urząd prezydenta po zamordowaniu Abrahama Lincolna. Jako były Demokratyczny polityk z Południa, który pozostał wierny Unii, stał się centralną postacią sporu o kształt powojennej rekonstrukcji Stanów Zjednoczonych. Jego prezydentura jest pamiętana przede wszystkim z powodu konfliktu z Kongresem i pierwszego w historii impeachmentu prezydenta.

Pochodzenie i wczesna kariera

Pochodził z ubogiej rodziny i jako młody człowiek uczył się zawodu krawca. Samouk polityczny, piastował lokalne urzędy w Tennessee, był członkiem Izby Reprezentantów, senatorem oraz gubernatorem stanu. Jego pozycja była nietypowa: jako Demokratyczny polityk z Południa sprzeciwiał się secesji i pozostał lojalny wobec Unii, co doprowadziło do politycznego awansu w okresie wojny domowej.

Prezydentura i polityka rekonstrukcji

Po śmierci Lincolna Johnson przejął obowiązki prezydenta. Opowiadał się za stosunkowo łagodnym przywróceniem stanów południowych do Unii i za szybkim nadaniem amnestii białym mieszkańcom Południa. Sprzeciwiał się natomiast szerokim rozszerzeniom praw politycznych dla byłych niewolników i wielokrotnie wetował ustawy o prawach obywatelskich, które następnie były przez Kongres odrzucane lub stanowczo zabezpieczane wbrew jego stanowisku. Jego kurs zderzył się z tzw. radykalnymi republikanami w Kongresie, którzy dążyli do bardziej rozległej ochrony praw freedmenów i surowszych warunków dla odbudowy Południa.

Proces impeachmentu

Głównym punktem zapalnym stało się zwolnienie sekretarza stanu wojny, Edwina M. Stantona, w czasie obowiązywania ustawy ograniczającej możliwości odwoływania niektórych urzędników przez prezydenta. Kongres uznał ten krok za naruszenie prawa i rozpoczął procedurę impeachmentu — Johnson stał się pierwszym prezydentem, przeciwko któremu postawiono zarzuty. Sprawa trafiła do Senatu, gdzie ostatecznie prezydent nie został usunięty z urzędu; głosowanie o usunięciu zakończyło się nieuzyskaniem wymaganego poparcia, zabrakło mu zaledwie jednego głosu, co miało decydujące znaczenie dla jego dalszego urzędowania.

Znaczenie i ocena

Konflikt Johnsona z Kongresem ilustruje napięcia w okresie Rekonstrukcji: spór między dążeniem do szybkiego pojednania narodowego a potrzebą zabezpieczenia praw świeżo wolnych Afroamerykanów. Johnson był krytykowany za swoje stanowisko wobec byłych niewolników i za politykę, która ułatwiła powrót tradycyjnych elit Południa do władzy. Jednocześnie część historyków zwraca uwagę na jego skromne początki i nietypową drogę do prezydentury.

Odejście z urzędu i późniejsze losy

Po zakończeniu prezydentury Johnson kontynuował życie publiczne; w późniejszych latach uzyskał ponownie mandat senatorski, stając się jednym z nielicznych byłych prezydentów, którzy powrócili do parlamentu. Jego dziedzictwo pozostaje przedmiotem debat: jest oceniany krytycznie za politykę wobec freedmenów, ale również analizowany jako figura ilustrująca złożoność okresu powojennego. Więcej źródeł biograficznych i analiza procesu dostępne są pod odnośnikami: biografia, szczegóły impeachmentu, rola Kongresu oraz sytuacja byłych niewolników.

Wczesne życie

Johnson urodził się w Raleigh, w Północnej Karolinie w 1808 roku, w domu z jednym pokojem. Jego rodzina była bardzo biedna, a on sam nigdy nie chodził do szkoły. Został przyuczony do zawodu krawca i zatrzymany przez krawca o nazwisku Selby jako indentured servant, czyli rodzaj niewolnika. Zgodnie z umową Johnson miał pracować u Selby'ego do 21 roku życia, ale Johnsonowi nie podobała się praca i uciekł z bratem. Krawiec rozkleił plakaty z poszukiwanymi ludźmi, ale Johnson nigdy nie wrócił. W końcu założył własny interes w Greeneville w Tennessee, gdzie poznał i poślubił Elizę McCardle. Była ona bardzo chora na gruźlicę, chorobę płuc, ale Johnson bardzo ją kochał. Nauczyła go czytać poprawnie i pomagała mu w studiach, co pomogło mu wejść do polityki. W 1834 r., w wieku 25 lat, został burmistrzem Greeneville. W 1843 r. został wybrany do Izby Reprezentantów w Waszyngtonie. W 1853 r. został gubernatorem Tennessee, co było najpotężniejszym stanowiskiem w stanie. Po dwóch kadencjach został wybrany na senatora (w tym czasie Zgromadzenie Ogólne Tennessee wybierało te stanowiska, a nie obywatele) i wrócił do Waszyngtonu. Johnson był wtedy bardzo zamożny i sam posiadał kilku niewolników. Był to czas, kiedy kraj znajdował się w punkcie krytycznym z powodu niewolnictwa i innych warunków.

Kariera polityczna

Kiedy Tennessee i dziesięć innych południowych stanów niewolniczych ogłosiło, że nie są już częścią Stanów Zjednoczonych, był jedynym posłem spośród nich, który nie zrezygnował z mandatu. Zamiast tego wyjechał do USA i pomagał Północy w wojnie, jako tak zwany "Demokrata Unii". Pomimo tego, że był Demokratą, został wybrany na wiceprezydenta Abrahama Lincolna w 1864 roku z ramienia "National Union", która uważała, że wojna powinna zostać zakończona, a Południe przyjęte z powrotem do Unii. Lincoln wybrał Johnsona, ponieważ był lojalny, ale pomyślał też, że dobrze byłoby mieć demokratę na liście wyborczej, aby pokazać, że nie jest to kwestia polityki partyjnej. Johnson uwolnił swoich niewolników w 1863 roku, na krótko przed tym, jak prawo uczyniło to nielegalnym. W 1865 roku, tuż przed zakończeniem wojny, Kongres zakazał niewolnictwa w całych Stanach Zjednoczonych.

Został prezydentem w 1865 roku, po tym jak Abraham Lincoln został zabity. Kongres był wtedy prowadzony przez Republikanów i po zabójstwie Lincolna chcieli oni bardziej rygorystycznych warunków niż Johnson dla odbudowy południowych stanów, które się zbuntowały. Kongres był też bardziej przyjazny dla Afroamerykanów, którzy niedawno byli niewolnikami, i wielu republikanów chciało, by mogli oni głosować i otrzymać ziemię. Johnson, który był Demokratą, uważał, że zaszkodzi to białym ludziom na Południu i był zdecydowanie przeciwny tej polityce. W rezultacie zawetował 29 ustaw uchwalonych przez Kongres i jest prezydentem, którego najwięcej wet zostało uchylonych. Może się to zdarzyć, jeśli Kongres uchwali ustawę po raz drugi większością 2/3 głosów, co oznacza, że dwa razy więcej osób popiera ustawę niż się jej sprzeciwia. Jeśli tak się stanie, weto nie powiedzie się i prawo przejdzie tak czy inaczej. Ono być bardzo niezwykły ale zdarzać się 15 czas Johnson, che być rekord.

Był on również pierwszym prezydentem, któremu postawiono zarzuty w 1868 roku, ale później został uniewinniony przez Senat. Kiedy prezydent jest usuwany przez Kongres, Izba Reprezentantów musi głosować za postawieniem go w stan oskarżenia, a następnie Senat za jego skazaniem, większością 2/3 głosów. Mimo że Republikanie mieli tylu senatorów, skazanie nie powiodło się jednym głosem. Kilku republikanów uważało, że nie do nich należy zastępowanie prezydenta i że zarzuty przeciwko Johnsonowi zostały zmyślone. Johnson mógł więc zachować swoją posadę przez ostatni rok. Przez kolejne 130 lat prezydentowi nie postawiono zarzutów - w 1998 roku był to BillClinton. Johnson był jedynym prezydentem Stanów Zjednoczonych, który nigdy nie chodził do szkoły, a czytać nauczył się sam i jego żona Eliza McCardle Johnson. Uczył się także prawa i polityki, samemu czytając. Stany Zjednoczone kupiły Alaskę od Rosji za 7,2 miliona dolarów (cena wynosiła 2 centy za akr), gdy był prezydentem, ale to sekretarz stanu William Seward zaaranżował zakup. Obecnie uważa się, że było to bardzo mądre posunięcie, a zasoby naturalne Alaski są dziś warte wiele miliardów.

Po zakończeniu swojej kadencji Johnson opuścił Waszyngton. W 1875 r. powrócił po ponownym wyborze na senatora z Tennessee. Zmarł w tym samym roku. Pozostaje jedynym prezydentem USA, który po objęciu urzędu prezydenta pełnił funkcję senatora. Jeden z byłych prezydentów, John Quincy Adams, zasiadał w Izbie Reprezentantów po zakończeniu swojej prezydentury.