Wende — pokojowa rewolucja NRD (1989–1990) i zjednoczenie Niemiec
Wende — pokojowa rewolucja NRD 1989–1990: upadek SED, demokratyczne przemiany i droga do zjednoczenia Niemiec. Przyczyny, przebieg i skutki.
Wende ("zwrot") odnosi się do procesu historycznego w Niemieckiej Republice Demokratycznej (NRD) w latach 1989 i 1990, zapoczątkowanego częściowo przez radzieckie reformy Michaiła Gorbaczowa i zmianę klimatu politycznego w Europie Środkowo‑Wschodniej. Komunistyczna Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, w skrócie SED) utraciła monopol władzy, powołano rząd przejściowy o charakterze demokratycznym, a polityka tego rządu i późniejszych decyzji doprowadziła w końcu do zjednoczenia Niemiec w październiku 1990 roku.
Wende była znana jako wydarzenie w dużej mierze pokojowe. Opozycjoniści wobec SED i komunizmu odrzucali przemoc, dlatego te masowe protesty i przejścia władzy określa się także jako Pokojowa Rewolucja (Friedliche Revolution po niemiecku).
Przyczyny i kontekst
Do głównych przyczyn Wende należały:
- systemowy kryzys gospodarczy i brak perspektyw ekonomicznych w NRD,
- rosnące napięcia społeczne i chęć swobody podróżowania oraz wolności słowa,
- międzynarodowe przemiany — reformy Michaiła Gorbaczowa, złagodzenie polityki ZSRR wobec krajów satelickich,
- fale protestów społecznych i działalność niezależnych inicjatyw (m.in. ruchów obywatelskich, opozycji demokratycznej i kościołów).
Przebieg wydarzeń (najważniejsze momenty)
- Jesień 1989: regularne demonstracje — zwłaszcza tzw. poniedziałkowe demonstracje w Lipsku — przyciągały dziesiątki, potem setki tysięcy ludzi. W demonstracjach istotną rolę odegrały środowiska kościelne i grupy opozycyjne.
- 9 października 1989: pokojowa manifestacja w Lipsku, po której władze zdecydowały się nie używać siły przeciw demonstrantom.
- 18 października 1989: ustąpienie Ericha Honeckera z funkcji I sekretarza SED; serią zmian na najwyższych stanowiskach kierowniczych próbowano ratować system.
- 9 listopada 1989: otwarcie granic między NRD a RFN i upadek Muru Berlińskiego — symboliczny moment Wende. Decyzja o zezwoleniu na wyjazdy, ogłoszona częściowo na konferencji prasowej, spowodowała gwałtowne otwarcie przejść granicznych w Berlinie.
- Listopad 1989–kwiecień 1990: rząd przejściowy pod kierownictwem Hansa Modrowa, procesy rozbrajania aparatu bezpieczeństwa (Służba Bezpieczeństwa — Stasi) oraz powstawanie nowych ruchów politycznych (np. Neues Forum).
- 18 marca 1990: pierwsze wolne wybory do Volkskammer — zwycięstwo koalicji opowiadającej się za szybką reintegracją z Republiką Federalną Niemiec; Lothar de Maizière został premierem rządu z mandatem do prowadzenia negocjacji z RFN.
- 1 lipca 1990: wprowadzenie unii walutowej (marka zachodnioniemiecka) i stopniowa integracja gospodarcza,
- 12 września 1990: podpisanie Traktatu Dwa Plus Cztery (porozumienie między dwoma państwami niemieckimi a czterema zwycięskimi mocarstwami II wojny światowej) — uregulowanie spraw zewnętrznych zjednoczenia,
- 3 października 1990: oficjalne zjednoczenie Niemiec; NRD przestała istnieć, nowe kraje związkowe zostały wcielone do Republiki Federalnej Niemiec.
Reformy, transformacja i problemy
Proces transformacji obejmował:
- rozwiązanie i demontaż struktur Komunistycznej SED (partia przekształciła się później w PDS),
- likwidację i rozliczenia aparatu bezpieczeństwa (Stasi), publikację jego akt i ściganie osób odpowiedzialnych za nadużycia,
- prywatyzację przedsiębiorstw państwowych przeprowadzaną przez agencję Treuhandanstalt — proces szybki i bolesny, prowadzący do likwidacji wielu zakładów i wysokiego bezrobocia w regionach wschodnich,
- prawne i administracyjne włączenie terytorium NRD do porządku prawnego RFN — przyjęcie ustawy zasadniczej (Grundgesetz) jako konstytucji całych Niemiec.
Skutki krótkoterminowe i długoterminowe
W krótkim okresie Wende przyniosła entuzjazm i nadzieję na szybkie polepszenie sytuacji, ale też poważne koszty społeczne — masowe zwolnienia, migracja części mieszkańców dawnych krajów związkowych NRD na Zachód, różnice w poziomie życia i bezrobocie. Długoterminowo nastąpiła pełna integracja polityczna, gospodarcza i prawna Niemiec, lecz utrzymały się ekonomiczne i społeczne różnice między regionami (tzw. "Ossi–Wessi").
Znaczenie historyczne
Wende jest postrzegana jako przykład pokojowej przemiany systemowej — wymuszony przez społeczeństwo upadek autorytarnego reżimu bez przelewu krwi. Zmiany w NRD stały się częścią szerszego procesu transformacji w Europie Środkowo‑Wschodniej końca XX wieku i miały kluczowe znaczenie dla kształtu współczesnej Europy.
Pomimo sukcesu politycznego, debata o kosztach społecznych, ekonomicznych i kulturowych zjednoczenia trwa do dziś — zarówno w Niemczech, jak i wśród badaczy międzynarodowych.
Poniedziałkowa demonstracja w Lipsku 16 października 1989 r.
Ludzie na Murze Berlińskim przy Bramie Brandenburskiej
Początki
Wydarzenia wende były częścią upadku komunizmu w całej Europie Wschodniej, np. w Polsce, na Węgrzech czy w Czechosłowacji. Wkrótce nastąpiły reformy w tych krajach. W sierpniu 1989 roku Węgry otworzyły swoje granice dla Austrii, a wielu turystów z Niemiec Wschodnich przekroczyło granicę i uciekło do krajów zachodnich.
We wrześniu Niemcom wschodnim nie wolno było już wyjeżdżać na Węgry. Wkrótce coraz więcej wschodnich Niemców udawało się do ambasad Niemiec Zachodnich w Warszawie, a zwłaszcza w Pradze. Wkrótce w ambasadzie w Pradze było ponad 4 tysiące osób. Niemcy Zachodnie mogły osiągnąć to, że Niemcy Wschodnie pozwoliły swoim ludziom wyjechać. 30 września 1989 r. minister spraw zagranicznych Niemiec Zachodnich, Hans-Dietrich Genscher, przyjechał do Pragi i powiedział wschodnim Niemcom w ogrodzie ambasady, że mogą wyjechać. Do Niemiec Zachodnich pojechali pociągami, które jechały przez NRD. W pierwszych dniach października jeszcze więcej wschodnich Niemców wyjechało z Pragi do Niemiec Zachodnich.
Poniedziałkowe Demonstracje
W samej NRD powstawały grupy opozycyjne, jak Neues Forum ("Nowe Forum"), Demokratischer Aufbruch ("Demokratyczne Przebudzenie") czy Demokratie Jetzt ("Demokracja Teraz").
Od października 1989 roku odbywały się liczne demonstracje przeciwko SED, na rzecz demokracji i praw człowieka. W mieście Lipsku ludzie spotykali się w każdy poniedziałek w kościele, który nazywa się Nikolaikirche. Modlili się o pokój i wolność, a następnie wychodzili na zewnątrz i demonstrowali. Te demonstracje nazywają się Montagsdemonstrationen ("Poniedziałkowe demonstracje").
W dniu 7 października 1989 roku odbyły się 40-te "urodziny" NRD. SED organizowała wielkie uroczystości i festyny w Berlinie Wschodnim i innych miastach. W tym samym czasie wiele osób protestowało na ulicach, a ponad 1000 z nich zostało aresztowanych. W Plauen, na południu Niemiec Wschodnich, wielu ludzi spotkało się na demonstracji. Dwa dni później, 9 października, odbyła się kolejna Poniedziałkowa Demonstracja w Lipsku. Około 70.000 ludzi przeszło pokojowo przez centrum miasta, a policja i Stasi nie zrobiły nic, by ich powstrzymać.
18 października główni przywódcy SED zdecydowali, że ich przewodniczący Erich Honecker musi podać się do dymisji. Egon Krenz został nowym przywódcą SED (Generalsekretär des Zentralkomitees der SED, "Sekretarz Generalny Centralnego Komitetu SED") i głową państwa (Staatsratsvorsitzender, "Przewodniczący Rady Państwowej"). Powiedział, że chce rozpocząć "Wende", ale demonstranci nadal chcieli, aby SED oddała całą władzę.
Demonstracja w Plauen w dniu 30 października 1989 r.
The Fall of the Wall
W dniu 4 listopada na Alexanderplatz w Berlinie Wschodnim odbyła się bardzo duża demonstracja. Wzięło w niej udział ponad 400.000 osób, a manifestacja była pokazywana na żywo przez wschodnioniemiecką telewizję.
Rząd NRD dyskutował nad nową ustawą o wyjazdach do Niemiec Zachodnich i innych krajów. Wieczorem 9 listopada 1989 roku odbyła się konferencja prasowa z udziałem sekretarza prasowego Komitetu Centralnego SED, Güntera Schabowskiego. Tuż przed konferencją prasową Egon Krenz przekazał Schabowskiemu kartkę z informacjami o nowym prawie podróży. Przed zakończeniem konferencji prasowej jeden z dziennikarzy z Włoch zadał Schabowskiemu pytanie dotyczące swobody podróżowania. Schabowski odczytał swoją kartkę, z której wynikało, że każdy powinien mieć prawo do wyjazdu z kraju i powrotu, kiedy tylko zechce. Na pytanie, kiedy ta zasada powinna wejść w życie, Schabowski odpowiedział "natychmiast" i "natychmiast".
Wielu ludzi oglądało tę konferencję prasową w telewizji, a zachodnioniemieckie środki masowego przekazu podały, że NRD chce "natychmiast" otworzyć granice. Coraz więcej wschodnich Niemców szło pod mur, aby sprawdzić, czy to prawda. Kiedy zobaczyli, że mur jest nadal zamknięty, byli coraz bardziej zdenerwowani. Po godzinie 23:00 granica została otwarta na jednym przejściu granicznym, na Bornholmer Straße, a wkrótce potem na innych przejściach. Tej nocy wiele osób wyjechało do Berlina Zachodniego i z powrotem. W następnych dniach i tygodniach tysiące ludzi odwiedziło Niemcy Zachodnie.
Konferencja prasowa Schabowskiego w dniu 9 listopada 1989 r.
Podróżni z Niemiec Wschodnich w drodze do Niemiec Zachodnich, 12 listopada 1989 r.
"Okrągłe stoły" i koniec Stasi
13 listopada 1989 roku Hans Modrow został nowym ministrem-prezydentem Niemiec Wschodnich. Do podejmowania decyzji politycznych powołał on Okrągły Stół. Przy Okrągłym Stole zasiedli członkowie SED i jej organizacji masowych, przedstawiciele grup opozycyjnych i kościołów. W miastach, miasteczkach i wsiach powstało wiele innych okrągłych stołów.
Wielu ludzi w NRD nadal obawiało się Ministerstwa Bezpieczeństwa Państwowego, które znane było jako "Stasi". Modrow przemianował ministerstwo na Amt für Nationale Sicherheit ("Urząd Bezpieczeństwa Narodowego"; AfN). AfN zaczął niszczyć dokumenty, które gromadził przez lata. Siły opozycyjne chciały, aby dokumenty zostały zachowane i dlatego w grudniu 1989 i styczniu 1990 roku zajęły wszystkie biura Stasi w kraju. Ostatnim z nich była siedziba Stasi w Berlinie Wschodnim 15 stycznia 1990 roku.
Wolne wybory
18 marca 1990 roku odbyły się wolne wybory do parlamentu Niemiec Wschodnich, Volkskammer ("Izba Ludowa"). Wybory te wygrała grupa partii Allianz für Deutschland ("Sojusz dla Niemiec"), która chciała przyłączenia NRD do Niemiec Zachodnich. Najważniejszą partią Sojuszu była CDU, a jej przewodniczący, Lothar de Maizière, został nowym ministrem-prezydentem NRD. Nowy rząd rozpoczął proces zjednoczenia, który ostatecznie zakończył się 3 października 1990 roku.
Pytania i odpowiedzi
Q: Co to jest Wende?
O: Wende to proces historyczny w Niemieckiej Republice Demokratycznej (NRD) w latach 1989 i 1990, po reformach sowieckich Michaiła Gorbaczowa.
P: Co oznacza termin Wende?
O: Wende, co oznacza zwrot w języku angielskim, oznacza zmiany polityczne, które miały miejsce w NRD w latach 1989 i 1990.
P: Kto stracił władzę podczas Wende?
O: Komunistyczna Socjalistyczna Partia Jedności Niemiec (Sozialistische Einheitspartei Deutschlands, w skrócie SED) straciła władzę podczas Wende.
P: Czy Wende była pokojowa?
O: Tak, Wende była znana jako bardzo pokojowa.
P: Jaka była polityka nowego rządu, który został ustanowiony podczas Wende?
O: Polityka nowego rządu ustanowionego podczas Wende miała ostatecznie doprowadzić do zjednoczenia Niemiec w październiku 1990 roku.
P: Jak inaczej określa Pan wydarzenia, które miały miejsce podczas Wende?
O: Wydarzenia, które miały miejsce podczas Wende są również znane jako Pokojowa Rewolucja (po niemiecku: Friedliche Revolution).
P: Czy ludzie, którzy byli przeciwko SED i komunizmowi używali przemocy podczas Wende?
O: Nie, ludzie, którzy byli przeciwko SED i komunizmowi nie chcieli używać przemocy podczas Wende.
Przeszukaj encyklopedię