Utylitaryzm: zasady, odmiany, historia i krytyka

Główne zasady

Centralną regułą utylitaryzmu jest tzw. zasada największego szczęścia: działania są dobre wtedy, gdy zwiększają sumę przyjemności lub preferencji zaspokojonych wśród zainteresowanych. Użyteczność interpretowana bywa różnie: jako hedonistyczne szczęście, preferencje racjonalnych agentów albo jako redukcja cierpienia. W praktyce teoria wymaga oceniania konsekwencji, sumowania korzyści i strat oraz bezstronnego traktowania interesów wszystkich osób. Źródło 2

Odmiany utylitaryzmu

• Utylitaryzm czynu (act utilitarianism) — ocenia poszczególne działania według bezpośrednich skutków.
• Utylitaryzm reguły (rule utilitarianism) — popiera reguły, które w dłuższej perspektywie maksymalizują użyteczność.
• Hedonistyczny — wartość to przyjemność minus ból.
• Preferencyjny — liczy zaspokojenie racjonalnych preferencji jednostek.
• Negatywny — skupia się na minimalizacji cierpienia zamiast maksymalizacji przyjemności.

Różnice między tymi wariantami wpływają na praktyczne rekomendacje i reakcje na krytykę. Czytaj dalej

Krótka historia

Pomysły zbliżone do utylitaryzmu pojawiały się już w starożytności u myślicieli, którzy akcentowali pożytek lub szczęście jako cel życia. W nowożytnej tradycji za współtwórców podejścia uważa się szkockiego filozofa Francis Hutchesona oraz przede wszystkim Jeremy'ego Benthama i Johna Stuarta Milla w XVIII–XIX wieku. Bentham formułował zasadę największego szczęścia w postaci pragmatycznej kalkulacji użyteczności; Mill rozwijał rozróżnienie jakości przyjemności i argumenty za wolnością jednostki. Źródło historyczne Biografia Hutchesona

Zastosowania i znaczenie

Utylitaryzm wywarł duży wpływ na filozofię polityczną, ekonomię dobrobytu, bioetykę i prawo — tam, gdzie liczy się bilans korzyści i szkód. W polityce publicznej umożliwia ocenę polityk społecznych przez koszty i korzyści; w medycynie służy do analizy priorytetów w ograniczonych zasobach; w bioetyce pomaga w rozstrzyganiu dylematów dotyczących eksperymentów, szczepień czy alokacji opieki. Krytycy zwracają uwagę na trudności pomiaru dobrostanu i zagrożenia dla praw jednostki. Przykłady zastosowań

Krytyka i odpowiedzi

Do często przytaczanych zarzutów należą: możliwe poświęcanie praw mniejszości dla dobra większości, trudność porównywania i sumowania użyteczności, nadmierne wymagania wobec jednostek oraz zaniedbywanie sprawiedliwości i intencji. Obrony utylitaryzmu obejmują rozwijanie reguł zabezpieczających prawa, przyjmowanie preferencyjnych miar użyteczności oraz rozróżnienia między krótkoterminowymi a długoterminowymi skutkami. Debata ta pozostaje żywa w etyce współczesnej. Analiza krytyczna Odpowiedzi obrońców

Utylitaryzm jako narzędzie myślenia etycznego skłania do empirycznego rozważania skutków działań i do refleksji nad tym, jak równoważyć indywidualne prawa z dobrem ogółu. Więcej materiałów i studiów przypadku można znaleźć pod wskazówkami i opracowaniami: opracowanie 1, opracowanie 2, opracowanie 3 oraz opracowanie 4.