Kalifat Umajjadów — historia, stolice i ekspansja (661–1031)

Kalifat Umajjadów — historia, stolice i ekspansja (661–1031). Poznaj powstanie, dynastię Umajjadów, stolice Damaszek, Harran, Kordoba i terytorialną potęgę imperium.

Kalifat Umajjadów był drugim z czterech głównych kalifatów islamskich ustanowionych po śmierci Mahometa.

Było to największe imperium na świecie w tamtych czasach. Jest to piąte co do wielkości imperium w historii.

Rządziła nią dynastia Umajjadów (arabski: بنو أمية, Banu Umayyah), którzy przybyli z Mekki, w dzisiejszej Arabii Saudyjskiej. Damaszek był stolicą w latach 661-744, Harrran w latach 744-750, a na wygnaniu ich stolicą była Kordoba (756-1031).

Początki i charakter rządów

Kalifat Umajjadów powstał po okresie czterech pierwszych kalifów (tzw. kalifatów prawowiernych), gdy Muawija I, przywódca rodu Umajjadów, przejął władzę i przeniósł centrum administracyjne do Damaszku. Umajjadzi przekształcili kierownictwo wspólnoty muzułmańskiej w dynastię dziedziczną, nadając państwu silniejszy, scentralizowany charakter i rozbudowując biurokrację administracyjną i wojskową.

Ekspansja terytorialna

• Na wschodzie Umajjadzi dokończyli podbój Persji i opanowali tereny dawnego państwa Sasanidów, rozszerzając panowanie aż do regionów Transoksanii.
• Na północy prowadzili działania w Kaukazie i przeciwko Bizancjum; znane są oblężenia Konstantynopola (m.in. 717–718) oraz liczne najazdy nad Morzem Śródziemnym.
• W Afryce Północnej Arabowie zdobyli kontrolę nad dawnymi prowincjami rzymsko-wandyjskimi, a w 711 roku rozpoczęli inwazję na Półwysep Iberyjski — pod wodzą dowódców takich jak Tarik ibn Zijad doszło do szybkiego upadku Królestwa Wizygotów i ustanowienia panowania muzułmańskiego w dużej części Iberii.
• Na południowym wschodzie Umajjadzi dotarli do Sindhu (dzisiejszego regionu Pakistanu) i częściowo w głąb subkontynentu indyjskiego.

Administracja, społeczeństwo i gospodarka

Rządy Umajjadów cechowała rozwinięta administracja centralna z biurami skarbowymi i rejestrami wojskowymi (diwan). Językiem administracji stopniowo stawała się arabszczyzna, co sprzyjało integracji terytoriów wieloetnicznych. System podatkowy opierał się m.in. na podatku gruntowym (kharadż) oraz podatku od nie‑mułłuminów (jizja).

Struktura społeczna była silnie zróżnicowana: Arabowie — zwłaszcza ci z rodu Umajjadów i ich zwolennicy — zajmowali uprzywilejowaną pozycję, podczas gdy nowo nawróceni muzułmanie spoza kręgu arabskiego (mawali) często napotykali ograniczenia prawne i podatkowe. Nierówności te przyczyniły się do napięć, które ostatecznie pomogły w obaleniu Umajjadów na wschodzie.

Gospodarka kalifatu korzystała z dobrze rozwiniętych sieci handlowych łączących Morze Śródziemne z Bliskim Wschodem, Afryką Północną i Azją Środkową. Rozwijały się rolnictwo (irygacje, nowe techniki upraw), rzemiosło i wymiana towarów luksusowych na szlakach karawanowych i morskich. Umajjadzi wprowadzili też jednolitą monetę — złoty dinar — co ułatwiało handel.

Kultura, sztuka i architektura

Okres Umajjadów to ważny etap formowania się kultury islamskiej: standaryzacja języka arabskiego, rozwój administracji i prawa, oraz intensywne kontakty z kulturami perską, bizantyjską i lokalnymi tradycjami podbitych ludów. W architekturze pojawiły się charakterystyczne budowle, takie jak Wielki Meczet w Damaszku czy liczne pałace i tzw. «pustynne zamki» (qasr), z których przykładem jest Qasr Amra. W sztuce rozwijało się rzemiosło — tkaniny, ceramika, metaloplastyka — z motywami zapożyczonymi i przekształconymi z form wcześniejszych kultur.

Upadek i przetrwanie dynastii

W połowie VIII wieku narastające niezadowolenie, konflikty dynastyczne oraz rosnąca siła ruchów opozycyjnych doprowadziły do tzw. Trzeciej Fitny (wojny domowej) i w końcu do rewolucji Abbasydów (około 750). Większość Umajjadów została obalona lub zabita, a nowa dynastia Abbasydów przeniosła stolicę na wschód do Kuby (Bagdadu).

Jednakże część rodu Umajjadów przetrwała — najważniejszym z ocalałych był Abd ar-Rahman I, który uciekł do Półwyspu Iberyjskiego i tam w 756 roku ustanowił niezależne emiraty, które z czasem przekształciły się w silne państwo muzułmańskie w Al‑Andalus. Kordoba stała się centrum tego bytu politycznego i kulturalnego; w 929 roku Abd ar-Rahman III przyjął tytuł kalifa, co formalnie przywróciło istnienie Umajjadzkiego kalifatu na zachodzie, trwającego do rozbicia na taifa w 1031 roku.

Dziedzictwo

Dziedzictwo Umajjadów jest wieloaspektowe: ukształtowali oni podstawy administracji państwowej, popularyzowali język arabski jako lingua franca wielonarodowego imperium, przyczynili się do rozwoju handlu i urbanizacji, a ich działalność architektoniczna pozostawiła trwałe ślady w krajobrazie Bliskiego Wschodu i Hiszpanii. Równocześnie ich polityka proarabska i systemowa dyskryminacja części podbitych ludów stały się przyczyną oporu i ostatecznej zmiany władzy na wschodzie.

Najważniejsze daty (skrót)

• 661 — przejęcie władzy przez Muawiję I; początek panowania Umajjadów.
• 711 — rozpoczęcie podboju Półwyspu Iberyjskiego.
• 732 — bitwa pod Poitiers (Tours), zatrzymanie ekspansji w głąb Europy Zachodniej.
• 744–750 — konflikty wewnętrzne; tymczasowa stolica w Harrran.
• 750 — rewolucja Abbasydów; upadek Umajjadów na Bliskim Wschodzie.
• 756 — Abd ar‑Rahman I zakłada emiraty Umajjadów w Al‑Andalus (Kordoba).
• 929 — Abd ar‑Rahman III ogłasza się kalifem w Kordobie.
• 1031 — upadek kalifatu kordobańskiego i rozpad na taifa.

Kalifat Umajjadów pozostaje jednym z kluczowych okresów w historii średniowiecznego świata: czasem gwałtownej ekspansji, politycznej transformacji i intensywnych kontaktów międzykulturowych, które ukształtowały późniejszy rozwój cywilizacji islamskiej i Europy.

Pochodzenie

Zgodnie z tradycją, rodzina Umajjadów (znana również jako Banu Abd-Shams) i islamski prorok Mahomet mają wspólnego przodka, Abd Manaf ibn Qusai. Muhammad wywodzi się od Abd Munafa poprzez jego syna Hashima, Umajjadzi wywodzą się od Abd Munafa poprzez innego syna, Abd-Shamsa. Te dwie rodziny są zatem uważane za różne klany (odpowiednio Hashim i Umayya) tego samego arabskiego plemienia (Quraish).

Umajjadzi i Haszymidzi byli gorzkimi rywalami. Rywalizacja wzięła się z początkowego sprzeciwu Abu Sufyana ibn Harba, wnuka Umajji, wobec Mahometa i islamu. Próbował on pozbyć się nowej religii, tocząc serię bitew. W końcu jednak przyjął islam, podobnie jak jego syn (przyszły kalif Muawiyah I), a obaj dostarczyli bardzo potrzebnych umiejętności politycznych i dyplomatycznych do zarządzania szybko rozwijającym się imperium islamskim.

Początki rządów Umajjadów sięgają zamordowania Uthmana w 656 roku. W tym czasie kalifem został Ali, członek klanu Haszimów i kuzyn proroka Mahometa. Wkrótce napotkał on opór kilku frakcji i przeniósł swoją stolicę z Medyny do Kufy. Wynikający z tego konflikt, który trwał od 656 do 661 roku, znany jest jako Pierwsza Fitna ("czas próby").

Alemu najpierw przeciwstawił się sojusz, któremu przewodzili Aisza, wdowa po Mahomecie, oraz Talhah i Al-Zubayr, dwaj Towarzysze Proroka. Obie strony starły się w bitwie pod Wielbłądem w 656 r., w której Ali odniósł decydujące zwycięstwo.

Gdy Ali został zamordowany w 661 r., Muawiyah pomaszerował do Kufy. Tam przekonał wielu zwolenników Alego, by zaakceptowali go jako kalifa, a nie syna Alego, Hasana. Następnie przeniósł stolicę kalifatu do Damaszku. Syria miała pozostać bazą władzy Umajjadów aż do końca panowania dynastii.

Wejście do sali modlitewnej Wielkiego Meczetu w Damaszku, zbudowanego przez kalifa Al-Walida I.


Ekspansja kalifatu pod rządami Umajjadów.      Ekspansja za czasów proroka Mahometa, 622-632 Ekspansja za czasów kalifatu patriarchalnego, 632-661 Ekspansja za kalifatu Umajjadów, 661-750

Pytania i odpowiedzi

P: Co to był Kalifat Umajjadów?

P: Kto nim rządził?

P: Gdzie znajdowała się jego stolica?

P: Jak długo trwał ten kalifat?

P: Jakie inne kalifaty istniały przed tym kalifatem?

Szukaj według litery