Traktat londyński z 1839 r. był traktatem podpisanym 19 kwietnia 1839 r. między wielkimi mocarstwami europejskimi, Zjednoczonym Królestwem Niderlandów i Królestwem Belgii. Jest on również znany jako pierwszy traktat londyński, konwencja z 1839 r. oraz londyński traktat o separacji.

Tło historyczne

Wybuch rewolucji belgijskiej w 1830 r. doprowadził do oderwania się części prowincji południowych od Zjednoczonego Królestwa Niderlandów i proklamowania niepodległego Królestwa Belgii. W 1831 r. opracowano tzw. Traktat XXIV artykułów, który ustalał warunki niepodległości i granice, lecz król Willem I odmówił jego akceptacji. Potrzeba porozumienia wymusiła ponowne negocjacje, których efektem stał się traktat londyński z 1839 r., mający ustabilizować sytuację polityczną i graniczną w regionie oraz zagwarantować międzynarodowy status Belgii.

Główne postanowienia traktatu

  • Uznanie niepodległości i granic: traktat potwierdzał istnienie Belgii jako odrębnego państwa i określał jej granice w porozumieniu z pozostałymi stronami.
  • Neutralność: najważniejszym elementem porozumienia była zasada trwałej neutralności belgijskiej — Belgia miała pozostać neutralnym państwem w europejskich konfliktach.
  • Gwarancje międzynarodowe: sygnatariusze traktatu zobowiązali się do respektowania neutralności Belgii i — w razie jej naruszenia przez stronę trzecią — do podjęcia działań w jej obronie.
  • Status Luksemburga: traktat potwierdzał także kwestie dotyczące Wielkiego Księstwa Luksemburga: część terytorium została przypisana Belgii, natomiast niemieckojęzyczna część pozostała związana personalną unią z królem Niderlandów (jako oddzielne Wielkie Księstwo) i miała powiązania z ówczesnym Związkiem Niemieckim.

Skutki i znaczenie

Traktat londyński przyniósł formalne uznanie belgijskiej niepodległości ze strony Zjednoczonego Królestwa Niderlandów i zabezpieczył międzynarodowy status Belgii na kolejne dziesięciolecia. Neutralność, gwarantowana przez mocarstwa, miała na celu uczynić z Belgii strefę buforową i zmniejszyć ryzyko konfliktów na tym obszarze.

W praktyce zasada neutralności miała daleko idące konsekwencje: wpływała na politykę obronną Belgii (kraju z ograniczonymi siłami zbrojnymi), oraz stała się jednym z elementów legitymujących reakcje innych państw w razie naruszenia tego porządku. Najbardziej znanym przykładem jest wybuch I wojny światowej — gdy w sierpniu 1914 r. Cesarstwo Niemieckie naruszyło neutralność Belgii, Wielka Brytania powołała się na zobowiązania traktatowe i wypowiedziała wojnę Niemcom 4 sierpnia 1914 r. Interpretacja tych zobowiązań oraz ich rola jako prawnego i politycznego uzasadnienia dla brytyjskiej deklaracji wojny są przedmiotem dyskusji historyków.

Po I wojnie światowej system europejskich gwarancji i sojuszy uległ zasadniczej zmianie, więc znaczenie traktatu z 1839 r. jako praktycznej gwarancji neutralności zmalało. Mimo to dokument pozostał ważnym symbolem równowagi sił w XIX-wiecznej dyplomacji i kluczowym aktem konstytuującym suwerenność Belgii.

Uwaga terminologiczna: w literaturze można spotkać różne określenia tego porozumienia — np. „pierwszy traktat londyński”, „konwencja z 1839 r.” czy „londyński traktat o separacji” — wszystkie odnoszą się do tego samego aktu prawnego podpisanego 19 kwietnia 1839 r.