Pieśń o Rolandzie (francuski: La Chanson de Roland) to poemat epicki oparty na bitwie pod Roncevaux w 778 roku za panowania Karola Wielkiego. Utwór opiewa heroiczne czyny Rolanda, jego pobożność i wierność feudalnym obowiązkom oraz konflikt pomiędzy chrześcijaństwem a „Saracenami” przedstawionymi w legendzie. Jest to najstarszy zachowany duży utwór literatury francuskiej i jeden z najważniejszych przykładów średniowiecznej wyobraźni epickiej; jego tematyka i język miały duży wpływ na późniejsze pieśni i romanse rycerskie.

Istnieje w różnych wersjach rękopiśmiennych, co świadczy o jego wielkiej popularności w XII-XIV wieku. Data powstania poematu mieści się gdzieś pomiędzy 1040 a 1115 rokiem. Wczesna wersja rozpoczęła się około 1040 roku. Uzupełnienia i zmiany były dokonywane do około 1115 roku. Ostateczny tekst ma około 4000 wierszy poetyckich. Są one dalej podzielone na 298 jednostek poetyckich zwanych laisses. Został napisany do wykonania, prawdopodobnie do muzyki. Autor poematu jest nieznany; badacze wskazują raczej na tradycję ustną i środowisko pieśniarzy (jongleurs) niż na pojedynczego twórcę.

Treść i główne wątki

Fabuła poematu przedstawia kampanię Karola Wielkiego w Hiszpanii i zdradę Ganelona, który organizuje zasadzkę na tyły wojsk frankijskich. Roland, książę i siostrzeniec króla, dowodzi tylną strażą. W poemacie przeciwnikami Franków są Saraceni – przekonująca w literaturze średniowiecznej personifikacja „innego”, podczas gdy w rzeczywistości historycznej napastnikami byli najpewniej Baskowie. Gdy sytuacja staje się krytyczna, Roland nie chce wcześniej zawołać o pomoc, aby nie splamić swojej sławy; w końcu dmie w róg (olifant), ale zbyt późno. Roland i jego towarzysze, m.in. mężny Oliver i biskup Turpin, giną w boju. Po powrocie Karola Wielkiego następuje odwet na najeźdźcach i sąd nad Ganelonem, którego skazano za zdradę.

Forma i język

Poemat jest napisany w starym języku francuskim i reprezentuje formę epicką zwaną chanson de geste. Tekst składa się z laisses — strof o zmiennej długości — w których wersy były powiązane asonansowo (nie zawsze rymem). Wiersze mają zwykle regularną długość sylabiczną, typowo dziesięciozgłoskowe, a struktura utworu cechuje się powtórzeniami, formułami epickimi i hiperbolą, co ułatwiało przekaz ustny i inscenizację. Poemat przeznaczony był do recytacji lub śpiewu przy akompaniamencie instrumentu, a jego język podkreśla ideały lojalności, honoru i męstwa.

Geneza i kontekst historyczny

Poemat epicki opiera się na wydarzeniu z 778 roku — zasadzce w Roncevaux (Roncevaux, Roncesvalles) na tyły armii Karola Wielkiego — lecz autorzy legendy przekształcili rzeczywistość historyczną, ukazując przeciwników jako muzułmańskich Saracenów i wprowadzając elementy rycerskiego etosu, które rozwijały się w XI–XII wieku. Ta transformacja związana jest z potrzebą literacką i ideologiczną: podkreśleniem konfliktu chrześcijaństwa z islamem oraz afirmacją więzi feudalnych między panem a wasalem. W ten sposób fakt historyczny został przetworzony w opowieść służącą budowaniu wzorców honorowych i religijnych.

Recepcja i znaczenie

La Chanson de Roland jest uważana za modelowy przykład chanson de geste i stała się bazą dla tzw. cyklu rolandycznego — zbioru opowieści i adaptacji poświęconych Rolandowi i postaciom z jego kręgu. Poemat był kopiowany, adaptowany i tłumaczony w wiekach średnich i późniejszych; w epoce renesansu i w XIX wieku zainteresowanie nim odnowiło się w kontekście badań nad literaturą narodową. Współcześnie poemat jest przedmiotem badań filologicznych, historycznych i literaturoznawczych, a także tłumaczony na wiele języków.

Cechy charakterystyczne i ciekawostki

  • W utworze występują legendarny róg (olifant) oraz miecz Rolanda, Durendal — przedmioty, które stały się symbolami bohaterskiej legendy.
  • Postać arcybiskupa Turpina jako wojowniczego duchownego łączy elementy religijne z militarnymi i była typowa dla średniowiecznych narracji propagujących obronę wiary.
  • Oryginalny charakter utworu jako pieśni do wykonania sprawia, że tekst obfituje w powtarzane formuły i obrazy ułatwiające zapamiętanie i recytację.

Poemat zachował trwałą pozycję w historii literatury jako najstarszy duży epicki tekst francuski i jako dokument pokazujący, jak wydarzenia historyczne mogą zostać przetworzone w sagę sławiącą ideały epoki feudalnej i rycerskiej.