Ciężki ostry zespół oddechowy (SARS) to choroba wywołana przez koronawirusa SARS (SARS‑CoV, często określany dziś jako SARS‑CoV‑1). Początki epidemii sięgają listopada 2002 r., kiedy pojawiły się pierwsze zachorowania w prowincji Guangdong w Chinach (miasto Foshan). Choroba manifestowała się przede wszystkim jako ciężkie zapalenie płuc — wczesne opisy mówiły o nietypowym zapaleniu płuc, które szybko przyciągnęło uwagę władz zdrowia publicznego na całym świecie.

Przyczyny i źródło zakażenia

SARS jest zakażeniem wirusowym spowodowanym przez koronaawirus SARS. Mechanizm pojawienia się epidemii był zoonotyczny: wirusy spokrewnione z SARS-CoV wykryto u nietoperzy, a w jednym etapie obok ludzi zakażane były także łaszki cywet (palm civets), które prawdopodobnie pełniły rolę gospodarza pośredniego. Choroba przenosiła się głównie drogą kropelkową i przez bliski kontakt z osobą chorą; nie jest to choroba weneryczna występująca w niepełnym wymiarze godzin — stwierdzenie takie było nieprawidłową informacją pojawiającą się w niektórych źródłach. Zakażenia mogły też następować przez zanieczyszczone powierzchnie (fomity) oraz — w szczególnych sytuacjach i podczas procedur medycznych — przez powietrze (aerosole).

Objawy i przebieg kliniczny

  • Okres inkubacji: zwykle 2–10 dni (średnio 4–6 dni).
  • Wczesne objawy: wysoka gorączka, dreszcze, ból mięśni, zmęczenie, ból głowy.
  • Objawy ze strony układu oddechowego: suchy kaszel, duszność, a w obrazie radiologicznym — zmiany zapalne płuc przypominające zapalenie płuc/ARDS u ciężkich przypadków.
  • U części chorych występowała też biegunka i objawy żołądkowo‑jelitowe.
  • Ciężki przebieg i zgon występowały częściej u osób starszych oraz u osób z chorobami współistniejącymi; ogólny wskaźnik śmiertelności oceniany był na około 9–10% i wzrastał istotnie wraz z wiekiem.

Rozpoznanie i leczenie

Rozpoznanie opiera się na badaniach laboratoryjnych: wykrywanie materiału genetycznego wirusa metodą RT‑PCR w próbkach dróg oddechowych oraz badania serologiczne (testy na przeciwciała) wykonywane później w przebiegu choroby lub w okresie rekonwalescencji. Hodowla wirusa była możliwa w warunkach laboratoryjnych.

Leczenie było przede wszystkim objawowe i wspomagające: tlenoterapia, wentylacja mechaniczna u chorych z niewydolnością oddechową oraz leczenie powikłań. Stosowano różne terapie eksperymentalne (np. ribawirynę, kortykosteroidy), lecz nie wypracowano jednoznacznie skutecznego, specyficznego leku przeciwwirusowego ani szczepionki dostępnej powszechnie w czasie epidemii.

Przebieg epidemii 2002–2003 i działania kontrolne

SARS został po raz pierwszy oficjalnie zgłoszony w Azji w lutym 2003 roku (Azji w). Choroba rozprzestrzeniła się szybko — dzięki międzynarodowym połączeniom lotniczym i kilku tzw. „super‑roznosicielom” — do wielu regionów świata, w tym do Hongkongu, Wietnamu, Ameryki Północnej (m.in. Toronto), oraz kilku krajów Europy. WHO wydała ostrzeżenia i zalecenia dotyczące kontroli zakażeń, co obejmowało izolację chorych, ścisłe środki ochrony personelu medycznego, śledzenie kontaktów i stosowanie kwarantanny oraz tymczasowe ograniczenia podróży.

Według danych Światowej Organizacji Zdrowia (Światowej Organizacji Zdrowia) do 2003 roku zarejestrowano 8 098 prawdopodobnych przypadków SARS i 774 zgony, co daje wskaźnik śmiertelności około 9,6%. Wiele krajów zdołało opanować transmisję dzięki szybkim działaniom epidemiologicznym i kontroli zakażeń. Po początkowych opóźnieniach w informowaniu opinii publicznej i lokalnych władz (szczególnie w prowincji Guangdong) nastąpiła międzynarodowa mobilizacja, która pomogła przerwać łańcuchy zakażeń.

Ostatecznie, w połowie 2003 r. przekazano informacje o opanowaniu epidemii; ostatnie przypadki z tamtego wybuchu zanotowano w czerwcu 2003 r. Po zakończeniu epidemii odnotowano nieliczne, pojedyncze przypadki powiązane z wypadkami laboratoryjnymi i sporadycznymi kontaktami zwierzęcymi, lecz nie doszło do powtórnego, trwałego rozprzestrzenienia szczepu epidemicznego w populacji poza kontrolowanymi sytuacjami.

Znaczenie i wnioski

Epidemia SARS 2002–2003 uwypukliła znaczenie szybkiej wymiany informacji między krajami, przejrzystości w raportowaniu zdarzeń zdrowotnych, skutecznych procedur kontroli zakażeń w placówkach ochrony zdrowia oraz potrzeby globalnej współpracy epidemiologicznej. Doświadczenia ze zwalczania SARS przyczyniły się m.in. do wzmocnienia systemów nadzoru chorób zakaźnych i aktualizacji międzynarodowych przepisów zdrowia publicznego.

Warto pamiętać, że chociaż epidemia SARS‑CoV‑1 została opanowana dzięki działaniom zapobiegawczym i kontroli zakażeń, wirusy koronawirusowe pozostają w rezerwuarze zwierzęcym, co uzasadnia ciągłą czujność i badania nad szczepionkami oraz lekami przeciwwirusowymi.

Wspomnienia medialne i doniesienia prasowe z tamtego okresu (np. New York Times) dokumentowały, że po opanowaniu wybuchu nie zgłaszano już w kolejnych miesiącach nowych, szeroko rozpowszechnionych przypadków powodowanych tym szczepem. Równocześnie trzeba podkreślić, że długoterminowe monitorowanie laboratoriów i handlu zwierzętami było i pozostaje istotnym elementem zapobiegania przyszłym zoonozom.