Zbiór to podstawowe pojęcie w matematyce, używane do opisywania kolekcji obiektów uznanych za całość. Obiekty te nazywamy elementami (lub członkami) zbioru. Zbiór można określić przez wymienienie jego elementów lub przez podanie własności, jaką spełniają jego elementy.

Definicja i notacja

Jeżeli element a należy do zbioru A, zapisujemy to symbolem a ∈ A; jeśli nie należy – a ∉ A. Zwyczajowe sposoby zapisu zbiorów to:

  • wypisanie elementów: {1, 2, 3},
  • opis własnościowy: {x : P(x)} (czyt. „zbiór wszystkich x takich, że P(x)”),
  • oznaczenia specjalne: pusty zbiór lub {}, zbiór jednostkowy {a} itd.

Właściwości zbiorów

  • Równoważność przez człony (aksjomat ekstensjonalności): dwa zbiory są równe wtedy i tylko wtedy, gdy mają dokładnie te same elementy. Jeśli X i Y mają takie same człony, to X = Y.
  • Brak powtórzeń: w zapisie zbioru elementy nie występują z liczbą powtórzeń – każdy element jest uwzględniony tylko raz (jeśli zapisujemy {a,a,b}, traktujemy to jako {a,b}).
  • Brak porządku: w zbiorach nie istnieje porządek elementów – {a,b} = {b,a}.
  • Rozróżnienie między elementem a podzbiorem: gdy mówimy, że a ∈ A, mamy na myśli, że a jest elementem A; gdy mówimy B ⊆ A, oznacza to, że każdy element B należy do A. Na przykład {1} ∈ {{1}, 2} jest prawdą, podczas gdy 1 ∈ {{1}, 2} też jest prawdą, ale {1} ⊆ {{1}, 2} – to już pytanie o relację podzbioru.
  • Kardynalność: liczba elementów zbioru nazywa się jego mocą (kardynalnością). Zbiory mogą być skończone lub nieskończone; dla nieskończonych rozważamy pojęcie równoliczności (np. zbiór liczb naturalnych jest równoliczny ze swoim podzbiorem liczb parzystych).
  • Operacje na zbiorach: podstawowe to suma (unia) A ∪ B, część wspólna A ∩ B, różnica A \ B oraz dopełnienie (w ustalonym uniwersum). Istotne są też funkcje typu moc zbioru, zbiór potęgowy P(A) (zbiór wszystkich podzbiorów A) oraz iloczyn kartezjański A × B.

Zbiór pusty

Zbiór pusty (oznaczany lub {}) nie zawiera żadnych elementów. Jest unikalny – istnieje dokładnie jeden zbiór pozbawiony członków. Dla każdego zbioru A zachodzi ∅ ⊆ A. Mimo że nie ma elementów, pusty zbiór jest ważnym obiektem w teorii zbiorów i arytmetyce zbiorów.

Zbiory jako elementy innych zbiorów

Zbiór może być elementem innego zbioru (np. {1} jest elementem {{1}, 2}). W matematyce rozróżnia się traktowanie zbioru jako obiektu samego w sobie od jego elementów – to rozróżnienie jest istotne w zapisie i interpretacji wyrażeń z kwantyfikatorami lub w teorii kategorii.

Paradoksy i teoria aksjomatyczna

W prostym, „naiwnym” podejściu do zbiorów (gdzie dowolne warunki dają zbiór) pojawiają się sprzeczności, np. paradoks Russella. Aby ich uniknąć, stosuje się teorię aksjomatyczną zbiorów (najczęściej aksjomaty Zermelo–Fraenkela z aksjomatem wyboru, ZF lub ZFC), która wprowadza precyzyjne reguły tworzenia zbiorów i ogranicza zbiory powstające tylko w konsekwencji określonych aksjomatów (np. aksjomat konstrukcji, ekstensjonalności, regularności itp.). Dzięki temu wiele klasycznych paradoksów zostaje wyeliminowanych.

Uwaga praktyczna

W zastosowaniach matematycznych słowo „zbiór” używane jest bardzo szeroko – od prostych kolekcji liczb po złożone struktury w analizie, teorii miary czy logice matematycznej. W niektórych kontekstach (np. w informatyce) rozróżnia się też multizbiory (gdzie liczy się wielokrotność elementu) oraz listy (gdzie kolejność ma znaczenie).