Pająki morskie to morskie stawonogi z klasy Pycnogonida.

Istnieje około 1300 gatunków pająków morskich, które występują na całym świecie. Pająki morskie występują we wszystkich oceanach, w tym w Morzu Śródziemnym, Morzu Karaibskim i Oceanie Arktycznym. Gatunki występujące w wodach przybrzeżnych są zazwyczaj małe i mają rozpiętość nóg około 1 cala (2,5 cm), te żyjące na dużych głębokościach, do 24 cali (60 cm).

Pająki morskie nie są prawdziwymi pająkami, ani nawet pajęczakami. Ich tradycyjna klasyfikacja jako cheliceratów sytuuje je bliżej prawdziwych pająków niż innych znanych grup stawonogów, takich jak owady czy skorupiaki.

Jednakże ostatnie dowody genetyczne sugerują, że mogą one być starożytną grupą siostrzaną dla wszystkich innych żyjących stawonogów.

Wygląd i budowa

Pająki morskie mają charakterystyczny, wydłużony korpus i bardzo wydłużone, cienkie nogi, które nadają im "pająkowaty" wygląd. Często ich ciało wydaje się małe w stosunku do rozpiętości kończyn. Typowa budowa obejmuje:

  • Proboscis (ryjek) — wydłużony, rurkowaty narząd na przedzie ciała, którym pobierają pokarm.
  • Nogi chodzące — zazwyczaj cztery pary (czyli osiem nóg), chociaż u niektórych gatunków obserwuje się dodatkowe pary; nogi są segmentowane i często bardzo długie.
  • Owigers (nogogłaszczki) — u wielu gatunków samce mają wyspecjalizowane kończyny służące do przenoszenia jaj i opieki nad potomstwem.
  • Brak klasycznych skrzeli — wymiana gazowa odbywa się przez cienką ektodermę i przez powierzchnię odnóży; niektóre gatunki mają drobne uwypuklenia zwiększające powierzchnię wymiany gazowej.
  • Układ trawienny — sięga często do odnóży w postaci rozgałęzionych wyrostków (diverticula), co pozwala na transport pokarmu po całym ciele.
  • Oczy — przeważnie pary prostych oczu umieszczonych na grzbiecie przedniej części ciała; u niektórych głębinowych gatunków oczy są zredukowane.

Zachowanie i dieta

Pająki morskie żywią się głównie drobnymi organizmami takimi jak polipy (np. ukwiały i parzydełkowce), gąbki, bryozoa, a także martwą materią organiczną. Niektóre gatunki są drapieżnikami, inne — pasożytami lub oportunistycznymi zjadaczami osiadłych bezkręgowców. Pokarm pobierany jest za pomocą ryjka; enzymy trawienne są wprowadzane do ofiary, a następnie wysysane.

Rozmnażanie i rozwój

Rozmnażanie u pająków morskich jest interesujące ze względu na intensywną opiekę rodzicielską ze strony samca. Po zapłodnieniu samica składa jaja, które samiec zbiera i umieszcza na swoich owigerach — tam rozwijają się do czasu wylęgu. Larwy początkowe (tzw. protonymphon) są zwykle wolno żyjące i mogą wczepiać się w żywiciela lub osiedlać się na dnie morskim. Wiele cech rozwojowych i etapów larwalnych bywa zróżnicowanych między gatunkami.

Występowanie i siedlisko

Pająki morskie występują we wszystkich oceanach i w szerokim zakresie głębokości — od strefy pływów (przybrzeżne skały i wodorosty) po głębokie rowy oceaniczne. Spotykane są w wodach tropikalnych, umiarkowanych i polarnych. Gatunki przybrzeżne zwykle osiągają rozmiary rzędu kilku centymetrów (rozpiętość nóg ~2,5 cm, jak wspomniano wcześniej), natomiast niektóre głębinowe formy mają nogi rozciągające się na kilkadziesiąt centymetrów.

Systematyka i pochodzenie

Klasa Pycnogonida była tradycyjnie klasyfikowana w obrębie cheliceratów, co zbliża ją do pająków i skorpionów. Jednak badania molekularne rzuciły nowe światło na ich pozycję filogenetyczną — istnieją hipotezy traktujące je jako bardzo starożytną, odrębną linię stawonogów lub nawet jako grupę siostrzaną dla pozostałych stawonogów. Zapisy kopalne pająków morskich sięgają setek milionów lat, co świadczy o ich długiej ewolucyjnej historii.

Znaczenie ekologiczne i relacje z ludźmi

Pająki morskie pełnią istotną rolę w ekosystemach morskich jako drapieżniki i detrytusożercy, wpływając na populacje bezkręgowców osiadłych. Z punktu widzenia człowieka nie są znaczącymi gospodarczo organizmami — rzadko powodują szkody i nie stanowią zagrożenia. Ze względu na ukryty tryb życia i często niewielkie rozmiary, pozostają jednak stosunkowo mało poznane, co czyni je przedmiotem zainteresowania biologów morza.

Ochrona

Nie istnieją szeroko zakrojone programy ochrony skierowane specjalnie na pająki morskie. Ochrona ich siedlisk — zdrowych raf, łąk wodorostów i obszarów dennych — pośrednio przyczynia się do zachowania tych gatunków. Badania nad bioróżnorodnością i wpływem zmian środowiska morskiego (np. ocieplenia, zanieczyszczeń) pomagają lepiej zrozumieć ich status i potrzeby ochronne.