Ogórki morskie należą do klasy szkarłupni, Holothuroidea. Mają wydłużone, miękkie ciało o cylindrycznym lub workowatym kształcie i skórzastą powłokę. Większość życia spędzają na dnie mórz i oceanów, od strefy przybrzeżnej po głębiny. W obrębie tej grupy występuje około 1500 gatunków, o zróżnicowanych rozmiarach — od kilku centymetrów do ponad metra długości u niektórych gatunków głębinowych. Większość ogórków morskich to padlinożercy lub detrytusożercy — przesiewają osady denne i odżywiają się materią organiczną, choć są też gatunki filtrujące i drapieżne. Ogórki morskie mają specyficzny system oddechowy oraz szereg mechanizmów obronnych przeciwko drapieżnikom. Niektóre gatunki są wykorzystywane jako pokarm przez ludzi — Chińczycy i inne społeczności azjatyckie spożywają je od wieków (produkt znany m.in. jako trepang lub bêche‑de‑mer).
Budowa i układy
Jak wszystkie szkarłupnie, ogórki morskie mają szkielet wewnętrzny położony tuż pod skórą — to złożone z wapiennych elementów (ossikuli), zazwyczaj zredukowanych do drobnych kosteczek osadzonych w tkance łącznej. U niektórych gatunków ossikule tworzą spłaszczone płytki lub bardziej skomplikowane struktury służące ochronie. U gatunków pelagicznych szkielet jest często nieobecny lub bardzo zredukowany.
Typowa anatomia obejmuje: rurę wodną (znaną u szkarłupni), układ oddechowy w postaci tzw. drzewek oddechowych połączonych z odbytem, system naczyń krwionośnych i sieć ambulakralną z podiami (nóżkami) służącymi do poruszania się oraz do chwytania pokarmu. Wokół otworu gębowego u większości gatunków znajduje się korona modyfikowanych nóżek — ramion chwytających pokarm (tentakule).
Odżywianie i rola w ekosystemie
Większość ogórków morskich to detrytusożercy — pobierają osad denne i ekstraktują z niego materię organiczną, a pozostały piasek wydalają czystszy. Dzięki temu pełnią ważną rolę jako „czyściciele” dna morskiego: napowietrzają sedymenty, przyspieszają rozkład materii organicznej i uczestniczą w krążeniu składników odżywczych. Niektóre gatunki filtrują plankton z wody, a nieliczne polują na drobne bezkręgowce. Poprzez bioturbację wpływają na strukturę osadów i dostępność tlenu dla innych organizmów.
Rozmnażanie i obrona
Ogórki morskie rozmnażają się zarówno płciowo (przez rozrzucanie jaj i plemników do wody, często z synchronizacją sezonową), jak i bezpłciowo — niektóre gatunki potrafią się dzielić lub odtwarzać ubytki ciała. Są też zdolne do regeneracji narządów po uszkodzeniach.
Wśród mechanizmów obronnych są: gwałtowne wyrzucanie wnętrzności (ewyceracja) w celu rozproszenia drapieżnika i późniejsza regeneracja, wypuszczanie kleistych i lepkich cuvierian tubules (u niektórych gatunków), a także wydzielanie toksyn (np. holothuryn) z ciała lub płynów ciała. Barwy i tekstura skóry mogą również działać jako kamuflaż.
Gatunki i rozmieszczenie
Ogórki morskie występują na wszystkich oceanach, od strefy pływowej po głębokie rowy morskie. Do dobrze znanych przedstawicieli należą gatunki żyjące w rafach koralowych, na piaszczystych dnach i w strefach mulistych. Różnorodność gatunkowa jest największa w tropikach.
Zastosowanie przez ludzi i ochrona
W wielu kulturach, zwłaszcza w Azji Wschodniej i Południowo‑Wschodniej, ogórki morskie są poławiane jako produkt spożywczy i leczniczy. Rynek tego towaru bywa bardzo dochodowy, co doprowadziło w niektórych rejonach do nadmiernych połowów i lokalnego spadku populacji. Aby przeciwdziałać nadmiernej eksploatacji, wprowadzane są regulacje połowowe, strefy ochronne oraz programy akwakultury dla wybranych gatunków.
Podsumowując, ogórki morskie to grupa o prostym wyglądzie, lecz o dużym znaczeniu ekologicznym i gospodarczym — odgrywają kluczową rolę w utrzymaniu czystości i zdrowia osadów morskich oraz są cennym surowcem dla ludzi.
