Źrenica to otwór w środku oka, przez który do środka wpada światło. Promienie świetlne przechodzą następnie przez soczewkę, która skupia obraz na siatkówce oka.

Budowa i otoczenie

Źrenica nie jest strukturą tkankową, lecz przestrzenią w obrębie tęczówki. Jest otoczona barwną częścią oka — przysłoną (tęczówką). Kolor tęczówki zależy od ilości barwnika (melaniny), natomiast sama źrenica zwykle wygląda czarna, ponieważ światło przechodzące przez nią jest pochłaniane przez wewnętrzne struktury oka, w tym siatkówkę i barwnikowe komórki wewnątrz oka.

Mięśnie źrenicy i ich działanie

Wielkość źrenicy regulują dwa typy mięśni znajdujących się w tęczówce:

  • zwieracz źrenicy (mięsień okrężny) — kurcząc się, zwęża źrenicę (miosis); jest unerwiony przez włókna przywspółczulne (nerw okoruchowy, III).
  • rozwieracz źrenicy (mięsień promienisty) — kurcząc się, rozszerza źrenicę (mydriasis); jest unerwiony przez włókna współczulne.

Dzięki współdziałaniu tych mięśni źrenica szybko dopasowuje swoją średnicę do warunków oświetlenia i potrzeb widzenia.

Regulacja światła — odruch źreniczny

Podstawową funkcją źrenicy jest kontrola ilości światła docierającego do siatkówki oka. Mechanizmem odpowiedzialnym za tę regulację jest odruch źreniczny (reakcja źrenic na światło):

  • światło padające na siatkówkę wysyła impuls do jąder przedpokrywkowych i jądra Edingera–Westphala w pniu mózgu;
  • stąd informacja przekazywana jest włóknami przywspółczulnymi drogą nerwu okoruchowego do zwieracza źrenicy, powodując zwężenie;
  • odruch jest bezpośredni (wświetlone oko się zwęża) i konsensualny (drugie oko też reaguje).

Dodatkowo rozszerzenie źrenicy uruchamia układ współczulny, np. w sytuacjach stresu czy przy niedostatecznym oświetleniu. Przy patrzeniu na bliski przedmiot (odruch akomodacyjno‑konwergencyjny) źrenice również się zwężają — to część tzw. przybliżeniowej odpowiedzi oka, która poprawia ostrość i głębię ostrego widzenia.

Wielkość źrenicy

Średnica źrenicy zmienia się w dużym zakresie w zależności od oświetlenia i stanu układu nerwowego. Przybliżone wartości:

  • w jasnym oświetleniu: około 2–4 mm,
  • w półmroku i ciemności: około 4–8 mm.

Zakres ten może się różnić między osobami, z wiekiem (u osób starszych częściej występuje tzw. miosis starcza — mniejsze źrenice) oraz pod wpływem leków i chorób.

Funkcje źrenicy

  • regulacja ilości światła docierającego do siatkówki — ochrona siatkówki przed nadmiernym natężeniem i poprawa widzenia przy słabym świetle,
  • zwiększanie głębi ostrości przy zwężeniu (podobnie jak przysłona w aparacie fotograficznym),
  • uczestniczenie w odruchach akomodacji i konwergencji podczas patrzenia z bliska.

Zróżnicowanie u zwierząt

U większości zwierząt źrenica wygląda czarna, ale kształty i proporcje mogą się różnić. U ludzi źrenica jest zwykle okrągła, natomiast u niektórych zwierząt, np. kotów, ma kształt pionowej szczeliny. Inne gatunki (np. kozy) mają źrenice poziome, co wpływa na pole widzenia i zdolność oceny odległości.

Znaczenie kliniczne

Badanie źrenic jest ważnym elementem badania neurologicznego i okulistycznego. Nieprawidłowości mogą wskazywać na różne zaburzenia:

  • asymetria wielkości (anisocoria) — może być fizjologiczna lub wynikać z uszkodzeń nerwów, urazów, guza,
  • brak reakcji źrenicy na światło — może wskazywać na uszkodzenie drogi wzrokowej (jądro Edingera–Westphala, nerw okoruchowy) lub ciężką utratę wzroku,
  • znaki farmakologiczne — leki: opioidy wywołują zwężenie źrenic (miosis), natomiast atropina i inne leki antycholinergiczne powodują rozszerzenie (mydriasis).

Do precyzyjnego pomiaru reakcji źrenic używa się pupillometrii, która ocenia szybkość i stopień zwężenia/rozszerzenia oraz czas reakcji.

Ciekawostki

  • Źrenica działa podobnie jak przysłona w aparacie fotograficznym — zmieniając średnicę, reguluje ilość wpadającego światła i wpływa na głębię ostrości.
  • W pewnych stanach emocjonalnych (strach, zainteresowanie) źrenice mogą się rozszerzać niezależnie od oświetlenia.

Podsumowując, źrenica pełni kluczową rolę w regulacji światła trafiającego na siatkówkę oka, wpływa na komfort widzenia i ostrość obrazu oraz jest ważnym wskaźnikiem stanu układu nerwowego i ogólnego zdrowia oka.