Azerbejdżańczycy (Azery) — pochodzenie, język, religia i rozmieszczenie
Azerbejdżańczycy (Azery): pochodzenie, język, religia i rozmieszczenie — historia, kultura, podziały północ–południe oraz diaspora w Iranie, Azerbejdżanie i sąsiednich krajach.
Azerbejdżańczycy lub Azeryjczycy to ludność turecka mieszkająca głównie w północno‑zachodnim Iranie i Republice Azerbejdżanu. Mieszkają także w Gruzji, Rosji (Dagestan), Turcji i dawnej Armenii. Azerbejdżańczycy są w większości szyickimi muzułmanami, choć wewnątrz społeczności występują zarówno osoby praktykujące, jak i laickie; w Republice Azerbejdżanu państwo ma charakter świecki. Szacunki populacji różnią się w zależności od źródeł: poza kilkumilionową populacją Republiki Azerbejdżanu, po stronie irańskiej mieszka kilkanaście milionów Azerów (różne źródła podają zakresy rzędu około 15–25 mln), a istotne mniejszości i diaspora występują w Turcji, Rosji, Gruzji oraz w krajach zachodnich.
Pochodzenie i historia
Geneza Azerbejdżanów wiąże się z długotrwałymi procesami etnicznymi i językowymi na obszarze Kaukazu i północnego Iranu, w wyniku których lokalne populacje przyjęły języki tureckie i kulturę oghuzką. Po wojnach rosyjsko‑perskich (1804–1813 i 1826–1828), zakończonych traktatami (Gulistan 1813, Turkmenchaj 1828), znaczne terytoria Persji na Kaukazie zostały przekazane Cesarstwu Rosyjskiemu i stanowią obecne terytorium Republiki Azerbejdżanu. Ziemie, które pozostały przy Iranie, znane są dziś jako irański Azerbejdżan. Mimo że Azerbejdżańczycy mieszkają po dwóch stronach międzynarodowej granicy i formalnie tworzą jedną grupę etniczną, mieszkańcy Północy (Republika Azerbejdżanu) i Południa (irański Azerbejdżan) przeszli przez prawie dwuwiekową, odrębną ewolucję społeczną i polityczną pod wpływem rosyjskim/sowieckim oraz irańskim, co doprowadziło do różnic w kulturze, administracji, systemie edukacji i poziomie urbanizacji.
Język
Język azerbejdżański należy do zachodniej grupy języków tureckich (Oghuz) i blisko spokrewniony jest z tureckim, turkmeńskim, dialektami kaszqai i – w pewnym stopniu – z gagauz. Dzięki temu występuje częściowa wzajemna zrozumiałość z językami tureckimi, zwłaszcza z tureckim. W praktyce istnieją jednak wyraźne różnice leksykalne i fonetyczne między wariantami północnym i południowym: północny (używany w Republice Azerbejdżanu) był przez okres radziecki zapisywany cyrylicą, a po 1991 r. wprowadzono alfabet łaciński; południowy (w Iranie) nadal używa zmodyfikowanego alfabetu perso‑arabsko‑fardy. Słownictwo północne zawiera wiele zapożyczeń z rosyjskiego i języków europejskich, podczas gdy południowe wykazuje silne wpływy perskie i arabskie. Istnieje też bogactwo lokalnych dialektów i odmian regionalnych.
Religia i kultura
Dominującą religią wśród Azerbejdżanów jest islam szyicki (najczęściej szyici dwunastowieczni), choć występują również wspólnoty sunnickie i grupy kulturowo‑etniczne o innych przekonaniach. Republika Azerbejdżanu charakteryzuje się świeckim modelem państwa i znaczącym odsetkiem osób o niskiej religijności. W irańskim Azerbejdżanie religia odgrywa większą rolę w życiu publicznym, a ważne ośrodki religijne i miejsca pielgrzymkowe znajdują się na terenach zamieszkanych przez Azerów.
Kultura Azerów obejmuje bogatą tradycję muzyczną (m.in. mugham), pieśni i epikę ludową (ashıq), tkactwo dywanów, literaturę oraz kuchnię (np. różnorodne potrawy mięsne, pilawy, dania z ryb i słynne słodycze). Ważnym świętem jest Nowruz (Nowy Rok wiosenny), obchodzony powszechnie zwyczajami przedislamskimi i islamskimi wpływami. Tradycje ludowe współistnieją z kulturą miejską i współczesnymi formami sztuki.
Rozmieszczenie i współczesne wyzwania
Azerbejdżańczycy są największą grupą etniczną w Republice Azerbejdżanu i znaczącą mniejszością w Iranie. Lokalne społeczności żyją również w regionach przygranicznych Armenii i Gruzji oraz w diasporze w Turcji, Rosji, Europie i Ameryce Północnej. Różnice administracyjne, edukacyjne i polityczne między Północą a Południem wpływają na kwestie tożsamościowe, używania języka w sferze publicznej i praw mniejszości. Współczesne tematy debat to m.in. prawa językowe Azerów w Iranie, polityka kulturalna i religijna w Republice Azerbejdżanu oraz migracje ekonomiczne i polityczne.
Podsumowując, Azerbejdżańczycy/ Azery to liczna i zróżnicowana grupa etniczna o wspólnym języku i wielu wspólnych tradycjach, której historia i kultura zostały ukształtowane przez długotrwałe kontakty, wpływy sąsiednich cywilizacji oraz podziały polityczne na przestrzeni ostatnich dwóch stuleci.
Powiązane strony
- Irańscy Azerbejdżańczycy
Pytania i odpowiedzi
P: Kim są Azerowie?
A: Azerowie to lud turkijski zamieszkujący głównie Republikę Azerbejdżanu i Azerbejdżan Irański, a także Gruzję, Rosję (Dagestan), Turcję i dawniej Armenię.
P: Jak powstało obecne terytorium Republiki Azerbejdżanu?
O: Po wojnie rosyjsko-perskiej (1804-1813) i wojnie rosyjsko-perskiej (1826-1828), ziemie irańskiej dynastii Qajar na Kaukazie zostały przekazane Imperium Rosyjskiemu, które tworzą obecne terytorium Republiki Azerbejdżanu. Ziemie, które Iran zachował, są obecnie znane jako Irański Azerbejdżan.
P: Czy Azerowie po obu stronach międzynarodowej granicy są uważani za jedną grupę etniczną?
O: Tak, nawet jeśli mieszkają po dwóch stronach granicy międzynarodowej, Azerowie są uważani za jedną grupę etniczną.
P: Jaki język jednoczy ludność Azerbejdżanu?
O: Język azerbejdżański jednoczy ich i jest wzajemnie zrozumiały z turkmeńskim, qashqai, gagauskim, tureckim i dialektami używanymi przez irackich Turkmenów. Wszystkie te języki należą do Oghuz lub zachodniej grupy języków turkijskich.
P: Jaką religię wyznaje większość Azerbejdżan?
A: Większość Azerbejdżańczyków wyznaje islam szyicki.
P: Czy wśród mieszkańców Azerbejdżanu jest jakaś różnica między północą a południem?
O: Tak, z powodu prawie dwóch wieków odrębnej ewolucji społecznej między irańskimi Azeribajczykami i Azeribajczykami pod wpływem Rosji/ZSRR, istnieje pewna różnica między północnikami i południowcami wśród Azerów.
Przeszukaj encyklopedię