Gruczolaki przysadki mózgowej to guzy, które rozwijają się w przysadce mózgowej. Klasyfikuje się je przede wszystkim na podstawie czynności hormonalnej i cech wzrostu: gruczolaki wydzielające (czynne hormonalnie) i niewydzielające (bez nadprodukcji hormonów), a także na podstawie zachowania miejscowego — nieinwazyjne (ograniczone do przysadki) oraz inwazyjne (naciekanie okolicznych struktur). Bardzo rzadko spotyka się nowotwory złośliwe przysadki — rak przysadki, które według danych stanowią około 0,1–0,2% wszystkich guzów przysadki. W niektórych zestawieniach około 30–40% gruczolaków wykazuje cechy inwazji miejscowej, podczas gdy większość ma charakter łagodny.

Podział i typy

Gruczolaki można opisać według kilku kryteriów:

  • Funkcjonalność: wydzielające hormony (np. prolactinoma — wydzielanie prolaktyny, somatotropinoma — wydzielanie GH powodujące akromegalię, kortykotropinoma — wydzielanie ACTH prowadzące do zespołu Cushinga) oraz niewydzielające (tzw. nieczynne hormonalnie).
  • Wielkość: mikrogruczolaki (<10 mm) i makrogruczolaki (≥10 mm).
  • Zachowanie miejscowe: nieinwazyjne (ograniczone) i inwazyjne (naciekanie opony twardej, zatok przynosowych, zatoki jamistej i struktur kostnych).

Rozmiar — mikrogruczolak i makrogruczolak

Gruczolaki mniejsze niż 10 milimetrów nazywane są mikrogruczolakami, a te większe niż 10 mm — makrogruczolakami. Większość wykrywanych guzów przysadki to mikrogruczolaki. Część mikrogruczolaków jest bezobjawowa i pozostaje niezdiagnozowana przez całe życie; wykrywa się je często przypadkowo podczas badań obrazowych wykonywanych z innych przyczyn — takie zmiany nazywane są incydentalomami (guzami przypadkowymi).

Objawy kliniczne

Objawy zależą od: (1) nadprodukcji konkretnego hormonu, (2) ucisku struktur sąsiednich przez masę guza oraz (3) niedoczynności przysadki wskutek zniszczenia tkanki. Najczęstsze dolegliwości to:

  • Objawy hormonalne: zaburzenia miesiączkowania i mlekotok przy hiperprolaktynemii, zmiany sylwetki i powiększenie dłoni/stóp przy nadmiarze GH, objawy zespołu Cushinga przy nadmiarze ACTH.
  • Objawy związane z uciskiem: bóle głowy, zaburzenia pola widzenia (klasycznie bitemporalna hemianopsja wskutek ucisku skrzyżowania nerwów wzrokowych), czasem diplopia przy zajęciu zatoki jamistej.
  • Objawy niedoczynności przysadki: zmęczenie, spadek libido, nietolerancja zimna, przy dłuższej chorobie mogą wystąpić objawy niedoczynności tarczycy, nadnerczy lub gonad.

Częstość występowania i epidemiologia

Gruczolaki przysadki mózgowej stanowią znaczącą część guzów wewnątrzczaszkowych — w różnych źródłach podaje się, że odpowiadają za około 10–25% wszystkich guzów mózgu, w zależności od populacji i metod klasyfikacji. Badania sekcyjne i obrazowe sugerują, że drobne, często bezobjawowe mikrogruczolaki mogą występować u kilku do kilkunastu procent populacji; niektóre analizy retrospektywne szacują częstość zmian przysadki w badaniach obrazowych na rzędy 10–20% w populacjach badanych, choć wiele z nich ma charakter przypadkowy i niekliniczny. Badanie przeglądowe (Fernández-Balsells et al., 2011) zwróciło uwagę, że wciąż brakuje dużej liczby wysokiej jakości badań oceniających naturalny przebieg niektórych podtypów, zwłaszcza tych bezobjawowych.

Inwazja miejscowa

Inwazyjne gruczolaki mogą naciekać pobliskie struktury anatomiczne — oponę twardą, sąsiednie kości czaszki (np. kość klinowa) oraz przestrzenie przyległe. W oryginalnym tekście występuje odnośnik do kości śledziony, który należy pozostawić zgodnie z pierwotną treścią; w praktyce jednak najczęściej chodzi o naciekanie kości podstawy czaszki i zatok przynosowych.

Rozpoznanie

  • Badania hormonalne — pomiary stężenia prolaktyny, GH i IGF‑1, kortyzolu, ACTH, TSH, gonadotropin itp., w zależności od objawów klinicznych.
  • Badania obrazowe — rezonans magnetyczny (MRI) przysadki z kontrastem to standard rozpoznawczy; tomografia komputerowa (TK) przy podejrzeniu zmian kostnych.
  • Badanie pola widzenia (perymetria) — przy podejrzeniu ucisku skrzyżowania nerwów wzrokowych.

Leczenie

Wybór terapii zależy od typu gruczolaka, wielkości i objawów:

  • Obserwacja — małe, bezobjawowe mikrogruczolaki można monitorować klinicznie, hormonalnie i obrazowo.
  • Terapia medyczna — w prolaktynomach lekiem pierwszego wyboru są dopaminergiczne agoniści (np. bromokryptyna, kabergolina). W gruczolakach somatotropinowych stosuje się analogi somatostatyny i inne leki obniżające GH/IGF‑1; w niektórych przypadkach farmakoterapia wspomaga kontrolę wytwarzania hormonów lub zmniejszenie guza.
  • Chirurgia — przezklinowa (transsphenoidalna) zabieg usunięcia guza jest metodą wyboru w wielu makrogruczolakach powodujących ucisk struktur sąsiednich lub w guzach hormonally czynnych opornych na leczenie farmakologiczne.
  • Radioterapia — stosowana jako uzupełnienie po operacji lub gdy inne metody zawiodą; dostępne są techniki konwencjonalne i stereotaktyczne (np. gamma knife).

Rokowanie

Większość gruczolaków przysadki ma korzystne rokowanie, szczególnie gdy są wcześnie rozpoznane i właściwie leczone. Prolaktynomy zwykle dobrze reagują na leczenie farmakologiczne, natomiast niektóre gruczolaki inwazyjne mogą wymagać wielomodalnego postępowania i długotrwałego monitorowania. Rak przysadki jest wyjątkowo rzadki, ale związany z gorszym rokowaniem.

Podsumowując, gruczolaki przysadki to stosunkowo częste zmiany w obrębie przysadki mózgowej o szerokim spektrum klinicznym — od bezobjawowych mikrogruczolaków wykrywanych przypadkowo, po duże, inwazyjne guzy powodujące zaburzenia hormonalne i uciskowe. Rozpoznanie opiera się na badaniach hormonalnych i MRI, a leczenie dobiera się indywidualnie: obserwacja, farmakoterapia, operacja i/lub radioterapia.