Co to znaczy grać z pamięci?
Wykonywanie muzyki z pamięci oznacza opanowanie utworu na tyle dobrze, by potrafić go odtworzyć bez pomocy zapisanego zapisu nutowego. Niektórzy potrafią uczyć się muzyki ze słuchu, ale większość osób poznaje nowe kompozycje, ucząc się ich przy instrumencie — na przykład grając na instrumentach muzycznych i czytając zapis umieszczony na stojaku muzycznym. Gdy utwór opanuje się do takiego stopnia, że można go wykonać bez nut, mówi się o graniu z pamięci.
Dlaczego warto grać z pamięci?
Wykonywanie z pamięci ma kilka praktycznych i artystycznych zalet:
- umożliwia głębsze skupienie na interpretacji i kontakcie z publicznością;
- na scenie solowej wielu muzyków klasycznych prezentuje repertuar właśnie w tej formie;
- w niektórych konkursach i przesłuchaniach oczekuje się wykonania utworów z pamięci.
Na przykład pianista występujący na recitalu zwykle wykonuje cały program z pamięci. Dla śpiewaków śpiewających pieśni, zwłaszcza Lieder, brak nut ułatwia bezpośrednie komunikowanie się z publicznością. Niektórzy dyrygenci również dyrygują z pamięci, co wymaga znajomości partytury na poziomie szczegółowym.
Rodzaje pamięci używane przy zapamiętywaniu
Zapamiętywanie muzyki zwykle nie opiera się na jednym mechanizmie — wykonawcy korzystają z różnych rodzajów pamięci:
- pamięć wzrokowa — wyobrażenie sobie zapisu nutowego;
- pamięć słuchowa — „słyszenie” utworu w wyobraźni, co określa się także jako pamięć auralną; wielu muzyków polega na takim wewnętrznym odsłuchu (słuchowej);
- pamięć kinestetyczna (mięśniowa) — ruchy rąk czy palców są automatyczne i „wiedzą”, co robić (mięśniowa).
W praktyce większość osób wykorzystuje kombinację tych sposobów.
Jak ćwiczyć zapamiętywanie
Przyjęte techniki treningowe obejmują m.in.:
- dzielenie utworu na krótsze fragmenty i systematyczne ich utrwalanie;
- przeglądanie zapisu nutowego z dala od instrumentu oraz „myślenie” utworu poza praktyką fizyczną;
- powtarzanie trudnych miejsc w różnych kontekstach tempa i artykulacji, aby pamięć była elastyczna.
Ryzyko utraty pamięci i znane przykłady
Utrata pamięci wykonawczej (tzw. „czarna pamięć”) może zdarzyć się każdemu, nawet najwybitniejszym artystom. Znany jest przypadek dwóch wykonań Beethovena, kiedy to skrzypek Bronisław Huberman i pianista Eugen d'Albert grali Sonatę Kreutzerowską z pamięci — podczas jednego występu pomyłka sprawiła, że powtarzali fragment aż trzy razy, zanim udało się do końca zagrać utwór. Takie incydenty są nieprzyjemne, ale nie należą do rzadkości.
Wskazówki dla uczących się
Osoby uczące się gry na instrumentach powinny rozważyć zapamiętywanie części repertuaru. Korzyści to nie tylko większa swoboda na scenie, lecz także głębsze zrozumienie struktury i wyrazu utworów. Wielu znanych wykonawców utrzymuje duży repertuar dzieł, które potrafią zagrać z pamięci.