W mitologii greckiej, Pandora była pierwszą śmiertelną kobietą. Według Hesiodu, każdy bóg pomógł ją stworzyć, dając jej wyjątkowe dary. Zeus kazał Hefajstosowi uformować ją z Ziemi. Było to częścią kary dla ludzkości, ponieważ Prometeusz ukradł tajemnicę ognia. Wszyscy bogowie pomogli, obdarowując ją uwodzicielskimi darami. Znaleziono dla niej jeszcze jedno imię - Anesidora, która wysyła prezenty. Nazwisko to zostało znalezione na jej postaci na biało-ziemnym kliksie w British Museum.

Zgodnie z mitem, Pandora otworzyła słoik (pithos) i uwolniła wszelkie zło ludzkości. Z wyjątkiem plag i chorób, Hesjod nie określa szczegółowo zła. Kiedy Pandora ponownie zamknęła słoik, w środku pozostała tylko nadzieja. Słowo pithos zostało przetłumaczone w niewłaściwy sposób, co mogło doprowadzić do powstania idei "puszki Pandory". Pandora otworzyła słoik, ponieważ była ciekawa, co jest w środku, a nie z powodu złośliwości.

Mit o Pandorze jest starożytny, a istnieje kilka różnych wersji greckich. Został on zinterpretowany na różne sposoby. W wersjach literackich mit ten jest rodzajem teodycei, odnosi się do pytania, dlaczego na świecie jest zło. Najstarszą wersją jest ta z Hesji, która napisała ją w VII wieku przed naszą erą. Krótko wspomina o nim w swojej Teogonii, w wierszu 570, ale nie wymienia Pandory. W swoich Dziełach i Dniach podaje najstarszą znaną literacką wersję tej historii. Istnieje starsza historia, która mówi, że urny i słoiki mogą zawierać błogosławieństwa i zło, o którym mowa w Illiadzie Homera:

Nieśmiertelni nie znają się na troskach, ale los, jaki widzą dla człowieka, jest pełen smutku; na podłodze pałacu Zeusa stoją dwie urny, jedna pełna złych darów, a druga dobra. Ten, dla którego Zeus, pan grzmotu, miesza dary, które posyła, spotka się teraz z dobrą, a teraz ze złą fortuną; ale ten, któremu Zeus nie posyła nic poza złymi darami, będzie wskazywany palcem pogardy, ręka głodu będzie go ścigać aż do końca świata, a on pójdzie w górę i w dół po powierzchni ziemi, nie szanowany ani przez bogów, ani przez ludzi.

Przebieg mitu — szczegóły

W wersji hesjodycznej Pandora powstała jako kobieta skomponowana z darów od bogów: otrzymała urodę, wdzięk, dar przemowy i przebiegłość, a także imię, które bywa tłumaczone jako „wszyscy-dary” (gr. pan + doron). Zostaje wysłana na Ziemię jako „dar” dla Epimeteusza (brata Prometeusza), którego imię oznacza „ten, co myśli potem” — Epimetheus przyjmuje Pandorę, mimo ostrzeżeń Prometeusza. Pandora otrzymuje od bogów słoik (pithos) zawierający to, co wcześniej było ukryte przed ludźmi; ciekawość skłania ją do otwarcia naczynia i uwolnienia stamtąd wszystkich nieszczęść, które odtąd trapią ludzkość. Gdy zdążyła je wypuścić, zamknęła naczynie i w środku pozostała tylko elpis — zazwyczaj tłumaczona jako „nadzieja”.

Pithos czy pyxis — skąd „puszka Pandory”?

Hesiod używa greckiego słowa pithos, oznaczającego duże gliniane naczynie magazynowe (słoik, amforę). W literaturze łacińskiej i późniejszych przekładach pojawia się jednak słowo bliższe „pudełku” (np. pyxis po łacinie), a tłumaczenia i przeinaczenia w okresie renesansu oraz w literaturze nowożytnej utrwaliły formę „puszka Pandory” („Pandora's box”). W rzeczywistości więc w świetle najstarszych źródeł mowa była o dużym słoju, nie o małej metalowej skrzynce.

Znaczenie nadziei (elpis)

Jednym z najczęściej dyskutowanych aspektów mitu jest to, co oznacza pozostawienie w słoju jedynie elpis. Interpretacje dzielą się zasadniczo na dwie grupy:

  • Nadzieja jako pociecha: elpis to pozytywny dar — mimo uwolnienia wszelkiego zła ludzie zachowują nadzieję, która pomaga im przetrwać.
  • Nadzieja jako jedno z nieszczęść: elpis może być rozumiana jako „złudna” nadzieja, czyli kolejne znamię cierpienia, które utrzymuje ludzi w bezowocnym oczekiwaniu; niektórzy badacze sugerują, że Hesiod celowo pozostawia tu dwuznaczność.

W literaturze naukowej dyskusja trwa i zależy od kontekstu językowego oraz od tego, jak odczytać nastawienie Hesioda do ludzi i bogów.

Interpretacje i funkcje mitu

Mit o Pandorze bywa analizowany wielotorowo:

  • Teodycea: w wersjach literackich mit pełni funkcję próbę wyjaśnienia, skąd bierze się zło na świecie — jest odpowiedzią na filozoficzne pytanie o cierpienie człowieka.
  • Antropologiczna i społeczna: opowieść odzwierciedla starożytne poglądy na rolę kobiet w porządku społecznym i kosmicznym; w interpretacjach feministycznych Pandora bywa krytykowana jako symbol kobiecego „niebezpieczeństwa”, ale też reinterpretowana jako ofiara boskiej intrygi.
  • Moralna i pedagogiczna: mit ostrzega przed ciekawością i nieposłuszeństwem wobec boskiego porządku, podobnie jak inne mity o przekroczeniu granic (np. Historia Prometeusza).

Ikonografia i recepcja kulturowa

Motyw Pandory pojawia się w sztuce antycznej (waza, reliefy) i w późniejszej tradycji artystycznej: renesansie, baroku i kulturze współczesnej. W ikonografii często przedstawia się moment wręczenia darów przez bogów, scenę otwarcia naczynia lub obraz Pandory z Epimetheusem. W literaturze i języku potocznym „puszka Pandory” stała się metaforą działania wywołującego niezamierzone, daleko idące i nieodwracalne konsekwencje.

Etymologia i dodatkowe imiona

Imię Pandora (gr. Πάνδωρος / Πάνδωρα) łączy elementy znaczeniowe „pan-” (wszystko) i „doron” (dar), co daje sens „wszystkodana” lub „obdarowana przez wszystkich”. Drugie imię, Anesidora, interpretowane bywa jako „ta, która wysyła dary” lub „przynosząca dary” — forma ta występuje w inskrypcjach i ikonografii, m.in. na naczyniach typu lekythos (jak wskazano w jednym z cytowanych eksponatów w British Museum).

Wnioski

Mit o Pandorze jest wielowarstwowy: łączy w sobie elementy kosmogoniczne, moralne i społeczne oraz odpowiada na starożytne pytanie o pochodzenie zła. Jego wieloznaczność sprawia, że pozostaje przedmiotem interpretacji i inspiracją w kulturze europejskiej od starożytności po czasy nowożytne.