Pakt stalowy (niem.: Stahlpakt; wł.: Patto d'Acciaio), lub formalnie Pakt Przyjaźni i Sojuszu między Niemcami a Włochami, był porozumieniem między faszystowskimi Włochami a nazistowskimi Niemcami, podpisanym 22 maja 1939 roku przez ministrów spraw zagranicznych każdego z państw i poświadczonym przez hrabiego Galeazzo Ciano dla Włoch i Joachima von Ribbentropa dla Niemiec.

Pakt składał się z dwóch części. Pierwsza część była tekstem formalnym, który mówił, że obie strony będą sobie pomagać, a w drugiej obie strony zgodziły się, że ich polityka wojskowa i gospodarcza będzie taka sama. Mówiło się, że jest to "Tajny Protokół Uzupełniający".

Nazwa Paktu pochodzi od włoskiego przywódcy Benito Mussoliniego, który uważał, że jego oryginalna nazwa, "Pakt Krwi", byłaby mniej popularna we Włoszech.

Tło i przyczyny zawarcia

Pakt był krokiem w kierunku sformalizowania zbliżenia między Rzymem i Berlinem, które zaczęło się wcześniej (m.in. oś rzymsko‑berlińska z 1936 roku). Oba reżimy łączyły przekonania autorytarne, antykomunizm oraz dążenia ekspansjonistyczne. Dla Niemiec pakt miał umocnić pozycję na kontynencie i zabezpieczyć sojusznika na południu; dla Włoch — zapewnić wsparcie wobec ambicji kolonialnych i politycznych, a także zyskać gwarancję sojuszniczą w ewentualnym konflikcie europejskim.

Treść i charakter dokumentu

  • Wersja publiczna: deklarowała wzajemną pomoc polityczną i wojskową oraz współdziałanie w sprawach bezpieczeństwa.
  • Tajny protokół uzupełniający: zawierał dodatkowe ustalenia dotyczące koordynacji polityki wojskowej i gospodarczej oraz mechanizmów konsultacji między stronami. Protokół ten nie był upubliczniony w momencie podpisania.

Ogólnie Pakt miał charakter sojuszniczy — formalizował współpracę i deklarował obopólne zobowiązania na wypadek konfliktu, ale pozostawiał też pole do interpretacji i manewru politycznego obu stron.

Podpisanie i sygnatariusze

Dokument został podpisany 22 maja 1939 roku przez ministrów spraw zagranicznych obu państw: włoskiego hrabiego Galeazza Ciano oraz niemieckiego Joachima von Ribbentropa. Akt podpisania miał podkreślić publicznie związek polityczny obu rządów i był szeroko relacjonowany w prasie państwowej.

Reakcje międzynarodowe

Podpisanie Paktu stalowego wzbudziło zaniepokojenie w państwach zachodnich, przede wszystkim w Wielkiej Brytanii i Francji, które widziały w porozumieniu zwiększone zagrożenie równowagi sił w Europie. Zawarcie sojuszu potęgowało izolację Polski i innych krajów Europy Środkowej wobec agresywnych planów Berlina.

Znaczenie i praktyczne skutki

Formalnie Pakt potwierdzał sojusz między dwoma dyktaturami i stał się jednym z filarów osi Rzym–Berlin. W praktyce jednak współpraca wojskowa i logistyczna miała ograniczony zasięg, zwłaszcza w początkowym etapie II wojny światowej. Po agresji Niemiec na Polskę we wrześniu 1939 roku Włochy przez pewien czas pozostały formalnie związane sojuszem, ale nie przystąpiły od razu do działań zbrojnych; Mussolini opóźnił wejście Włoch do wojny aż do czerwca 1940 roku, gdy sytuacja na froncie zachodnim wydawała się korzystna dla Niemiec.

Również różnice interesów strategicznych (szczególnie w basenie Morza Śródziemnego) oraz słabość gospodarczowojskowa Włoch ograniczały faktyczną możliwość pełnej współpracy. Dokument stał się jednak ważnym elementem legitymizacji wspólnego kursu i ułatwił późniejsze koordynacje polityczne i militarne w ramach sojuszu państw Osi.

Ocena historyczna

Historycy traktują Pakt stalowy jako symbol zacieśnienia współpracy między dwoma totalitarnymi reżimami przed wybuchem II wojny światowej. Choć miał on deklarować pełne wsparcie w konflikcie, praktyka pokazała, że sojusz ten był mniej solidny niż brzmiał oficjalny dokument — zależał od kalkulacji politycznych przywódców, realnych możliwości militarno‑gospodarczych oraz bieżącego przebiegu działań wojennych. Archiwa dyplomatyczne, w tym zapiski Ciano, dostarczyły później bogatego materiału do analiz dotyczących motywacji i ograniczeń obu stron.