Pachacuti Inca Yupanqui (lub Pachacutec; Quechua: Pachakutiq, którego imię oznacza „Ten, który przebudowuje świat”) był dziewiątym Sapa Inką (1438–1471/1472) Królestwa Cuzco, które przekształcił w rozległe imperium Tawantinsuyu. Dzięki jego działaniom rozpoczęła się epoka dynamicznych podbojów i centralizacji, która w ciągu kolejnych dekad i pokoleń rozszerzyła kontrolę Inków z doliny Cuzco na znaczne obszary dzisiejszej Ameryki Południowej. Pachacuti był czwartym przedstawicielem dynastii Hanan; imię jego żony podawane jest jako Mama Anawarkhi lub Coya Anahurque, a ich synem był Tupac Inca Yupanqui.

Wczesne życie i przejęcie władzy

Pochodzenie Pachacutiego nie jest dokładnie udokumentowane w źródłach pisanych pozostawionych przez Inków, ale według tradycji podjął władzę w czasie kryzysu militarnego — słynnego najazdu ludów Chanka na Cuzco. To właśnie zwycięstwo nad Chanka miało umożliwić mu konsolidację władzy i przejście od roli lokalnego władcy do zwierzchnika nowo powiększonego państwa. Jego przydomek i legenda mówią o „przebudzeniu/odwróceniu losu” (pachakuti), co dobrze oddaje narastającą skalę zmian, jakie wprowadził.

Reformy administracyjne i organizacja państwa

Pachacuti zreorganizował nowe imperium, Tahuantinsuyu, czyli „zjednoczone cztery prowincje”. Zgodnie z jego systemem istniały cztery apos, z których każdy kontrolował jedną z czterech prowincji (suyu), a całość była podporządkowana Sapa Ince. Wprowadzony przez niego model administracyjny i gospodarczy umożliwiał sprawne zarządzanie rozległym terytorium.

  • Podział terytorialny: Tawantinsuyu podzielono na cztery suyus — m.in. Chinchaysuyu, Antisuyu, Collasuyu i Contisuyu — które miały własnych urzędników i odpowiedzialności wobec centrum w Cuzco.
  • System pracy: Rozwinął i ujednolicił praktykę mit’a (przymusowej pracy na rzecz państwa), wykorzystywaną przy budowie infrastruktury, pracach rolnych i przy utrzymaniu armii.
  • Administracja i komunikacja: Usprawniono system dróg i komunikacji (szlaki, oraz system listonoszy chasqui), rozwinięto składowiska żywności (tambos) i magazyny państwowe.
  • System księgowy: Utrwalono użycie quipu (sploty sznurków) jako narzędzia ewidencji i kontroli zasobów oraz podatków.

Podboje i ekspansja

Pachacuti rozpoczął serię kampanii wojskowych, dzięki którym imperium znacznie się powiększyło. Jego armie oraz późniejsze wyprawy pod rządami syna, Tupac Inca Yupanqui, opanowały tereny obejmujące części dzisiejszych Peru, Ekwadoru, Boliwii, północnego Chile oraz północno‑zachodniej Argentyny. Ekspansja odbywała się zarówno drogą militarną, jak i przez polityczne układy oraz integrację podbitych elit z aparatem władzy w Cuzco.

Architektura, inżynieria i religia

Pachacuti jest także znany jako wielki budowniczy i mecenas sztuki. W jego czasach rozwijała się charakterystyczna dla Inków kamieniarka — precyzyjne spoinowanie kamieni bez zaprawy, które można podziwiać m.in. w twierdzy Sacsayhuamán w pobliżu Cuzco. Wznoszono także liczne świątynie (w tym ważne sanktuaria Słońca — Inti), pałace i obiekty ceremonialne.

Uważa się, że Machu Picchu pochodzi z czasów Pachacuti. Wielu badaczy uważa, że Machu Picchu pełniło funkcję rezydencji królewskiej, ośrodka religijnego i gospodarczego, a także miejsca symbolicznego umocnienia władzy Sapa Inki. Kompleks wyróżnia się zaawansowanymi rozwiązaniami hydrologicznymi, tarasami rolniczymi i mistrzowskim dopasowaniem kamieni.

Dziedzictwo i kwestia sukcesji

Pachacuti pozostawił trwałe instytucje i osiągnięcia materialne, które umożliwiły dalszą ekspansję imperium przez kolejne pokolenia. Mimo jego zdolności organizacyjnych i wojskowych, nie udało mu się stworzyć trwałego i jednoznacznego systemu wyboru następnego Inki. Jego syn rzeczywiście został następcą bez znacznego sporu, ale w późniejszych pokoleniach sukcesja często wiązała się z rywalizacją o poparcie apos, kapłaństwa i wojska — co prowadziło do sporów, wojen domowych lub eliminowania rywali politycznych.

Ocena Pachacutiego w historii jest wysoka: traktowany jest jako założyciel prawdziwie imperjalnej formy państwa Inków, reformator administracji i budowniczy monumentalnych obiektów. Jego rządy położyły podwaliny pod strukturę polityczną, gospodarczą i religijną Tawantinsuyu, która przez krótki, lecz intensywny okres miała znaczący wpływ na historię regionu.