Quechua (keczua) — język Andów: definicja, zasięg i cechy

Quechua, czasami pisany Quichua lub Ketchua, jest językiem używanym przez 8 milionów ludzi w południowoamerykańskich narodach Peru, Boliwii, Ekwadoru, Argentyny i Kolumbii. Był to również język starożytnego imperium Inków. Jest częścią rodziny języków Quechuan.

Jest to najczęściej używany język rdzennych Amerykanów w Ameryce Południowej. Jest to również najbardziej rozpowszechniony język tubylczy. Jedna czwarta ludzi w Peru mówi w języku Quechua. Ludzie, którzy posługują się Quechua jako swoim pierwszym językiem, nazywani są przez Hiszpanów Indianami Quechua. Jednak sami Quechua określają się jako Runa ("ludzie") i nazywają swój język Runa Simi.

Quechua ma tylko trzy samogłoski: a, i, oraz u.

Quechua nadało nazwy wielu miejscom w Peru, w tym regionowi Ancash. Anqash to słowo Quechua oznaczające błękit i uważa się, że nazwa odnosi się do błękitnego nieba w tym regionie.

Zasięg i podział dialektalny

Pod nazwą „quechua” kryje się grupa powiązanych ze sobą języków i dialektów, często określanych łącznie jako rodzina Quechuan. Stopień wzajemnej zrozumiałości między poszczególnymi odmianami bywa różny — niektóre dialekty są na tyle różne, że mówcy oddalonych odmian mają trudności ze zrozumieniem się nawzajem. Najogólniej wyróżnia się duże jednostki dialektalne, np. tzw. Quechua Południowa (m.in. odmiany Cusco i Ayacucho), Quechua Północna (z Ekwadoru, zwana często kichwa) oraz inne lokalne odmiany w Boliwii i północnym Peru.

Cechy językowe

• Typ: Quechua jest językiem aglutynacyjnym — formy gramatyczne tworzy się przez dodawanie do rdzenia szeregu sufiksów o określonych znaczeniach (osoba, liczba, przypadki, czas, modality, itd.).
• Składnia: Dominujący szyk wyrazów to SOV (podmiot — dopełnienie — orzeczenie), choć szyk może być elastyczny ze względu na bogate zakonaczanie sufiksowe.
• Brak rodów gramatycznych: W większości odmian nie występuje rozróżnienie rodzajów (męski/żeński) w odmianie rzeczowników czy przymiotników.
• Ewidencjalność i modalność: W wielu odmianach ważnym elementem czasownika są sufiksy wskazujące źródło informacji (np. czy mówca był świadkiem zdarzenia, czy przekazuje relację z drugiej ręki) — tzw. kategorie ewidencjalne.
• Fonologia: Trzy podstawowe samogłoski to a, i, u. W praktyce niektóre dialekty wykazują dodatkowe jakości samogłoskowe (np. e, o) jako wynik kontaktu z hiszpańskim lub jako alofony. W niektórych odmianach występują dźwięki tylnojęzykowe (np. spółgłoski welarne i uwarowe), które nadają charakterystyczne brzmienie.

Wpływy i kontakty językowe

Quechua intensywnie oddziaływała na hiszpański używany w Andach — wiele wyrazów z quechua weszło do hiszpańskiego i dalej do innych języków. Przykłady leksykalne rozpoznawalne międzynarodowo to m.in. „puma”, „llama”, „condor”, „alpaca”, „quinoa” czy „coca”. Równocześnie język quechua przyjął liczne zapożyczenia z hiszpańskiego, zwłaszcza w słownictwie nowoczesnym i technicznym.

Status prawny i opieka nad językiem

Współcześnie quechua zachowuje pozycję ważnego języka kulturowego i komunikacyjnego w regionach Andów. W niektórych krajach (m.in. w konstytucjach Peru i Boliwii) odmiany quechua uzyskają formalne uznanie jako języki urzędowe obok hiszpańskiego. W Ekwadorze odmiana kichwa również otrzymała prawne wsparcie i ochronę. Mimo to wiele dialektów jest zagrożonych ze względu na presję języka hiszpańskiego, migracje do miast oraz zmiany społeczne.

Na rzecz zachowania i rewitalizacji języka działają programy edukacyjne (szkoły dwujęzyczne), media radiowe i prasowe w języku quechua, tłumaczenia literatury i materiałów urzędowych, a także liczne inicjatywy lokalne promujące naukę i użycie języka w życiu publicznym.

Kultura i piśmiennictwo

Tradycyjnie quechua było silnie językiem ustnym: folklor, opowieści, pieśni oraz praktyki rytualne przekazywano z pokolenia na pokolenie słownie. Po hiszpańskiej konkwiscie zaczęto adaptować alfabet łaciński do zapisu quechua; do dziś istnieje kilka systemów ortograficznych, niekiedy różniących się między krajami i wydawcami. W ostatnich dekadach rośnie liczba publikacji w języku quechua: podręczników, książek dla dzieci, poezji i tekstów naukowych.

Przykładowe słowa i zwroty

• Runa Simi — „język ludzi” (tak sami nazywają swój język mówiący Quechua)
• Runa — „człowiek, ludzie”
• Sumaq — „piękny, dobry”
• Wasi — „dom”
• Yachay — „wiedza, uczyć się”

Wyzwania i perspektywy

Główne wyzwania dla przetrwania i rozwoju języków quechua to zmniejszająca się transmisja międzypokoleniowa w niektórych obszarach, dominacja hiszpańskiego w edukacji i administracji oraz brak jednolitego standardu zapisu. Jednocześnie realizowane są działania przyjazne językowi: programy bilingwalne, inicjatywy kulturalne i naukowe oraz rosnące zainteresowanie młodszych pokoleń swoją tradycją i językiem. Dzięki temu niektóre odmiany quechua utrzymują silną pozycję w życiu społecznym i kulturalnym Andów.