Opera buffa — włoska opera komiczna: definicja, historia i cechy

Opera buffa to włoski termin oznaczający "opera komiksowa" — w praktyce jednak chodzi o operę komiczną, przeznaczoną do rozrywki i satyry społecznej. W XVIII wieku opera buffa była przeciwstawiana opera serią, która miała charakter poważny i heroiczny. Tak jak w operze seria, akcja była z reguły w całości śpiewana (nie stosowano dialogów mówionych); fabuła rozwijała się często poprzez recytatywie, po których następowały arie, a także duety i większe zespoły, w których bohaterowie ujawniali uczucia i popisywali umiejętności wokalne.

Definicja i cechy muzyczno-dramatyczne

Opera buffa wyróżnia się kilkoma stałymi elementami:

• szybkie tempo akcji i żywa inscenizacja — aktorstwo i komiczne "bizarrerie" sceniczne są równie ważne jak muzyka;
• wyraźny element satyryczny i karykatury postaci — obśmiewane są ludzkie przywary: głupota, próżność, chciwość czy afektacja;
• postać basso buffo (komicznego basu) oraz partie typu patter — szybkie, rytmiczne frazy wokalne;
• stosowanie recytatywu secco (z basso continuo) dla prowadzenia akcji oraz krótszych, melodycznych arii zamiast długich da capo arii typowych dla opery seria;
• częste wykorzystanie zespołów (finale aktów), w których kilka postaci śpiewa naraz, rozwijając jednocześnie wielowątkową intrygę — takie finały miały duże znaczenie dramatyczne;
• wpływy commedii dell'arte i lokalnych dialektów; role oparte na wykreślonych typach (np. młodzi kochankowie, przebiegły służący, zabobonny starzec).

Historia i rozwój

Opera buffa rozwinęła się w XVIII-wiecznej Italii, zwłaszcza w Neapolu, i stopniowo rozprzestrzeniła się po innych regionach kraju. Początki wywodzą się z krótkich intermezzów (muzycznych wstawek) wykonywanych między aktami oper seria. Z czasem te krótkie intermezza wydłużały się i przekształcały w pełnowymiarowe przedstawienia komiczne.

Przykładem takiego intermezza jest La Serva Padrone Pergolesiego — dzieło, które po śmierci kompozytora zyskało ogromną popularność i Wywarło wielki wpływ na życie operowe w Europie. W Paryżu spowodowało to m.in. tzw. Querelle des bouffons — spór publiczny o wyższość włoskiej opery komicznej nad francuską poważną tradycją operową.

Stopniowo granice między operą buffa a operą seria ulegały zatarciu. Pojawiały się utwory mieszane, określane czasem jako dramma giocoso, w których elementy komiczne i poważne współistniały. Przykładem takiego połączenia jest twórczość Wolfganga Amadeusza Mozarta — Don Giovanni, na przykład, zawiera zarówno sceny komiczne, jak i poważne, moralizujące.

Postacie, tematy i wpływy społeczne

W operze buffa często występują typowe role: młodzi kochankowie (innamorati), przebiegły służący, nadęty urzędnik lub panicz, chciwy obywatel. Służyć one miały nie tylko rozrywce, ale też krytyce społecznych hierarchii — w wielu utworach to służący przewyższają przebiegłością swoich panów, a małżeństwa i układy toczą się ku korzyści postaci niższego stanu.

Kompozycyjnie opera buffa promowała zwięzłość i klarowność melodii, efektowne duety i ansamble oraz bogatą publicznośćową dramaturgię (zwłaszcza finały aktów). Duże znaczenie miało również użycie lokalnego języka i komizmu sytuacyjnego, co uczyniło te przedstawienia bliskimi widzom.

Najważniejsi twórcy i przykłady dzieł

W rozwoju opery buffa ważną rolę odegrali zarówno kompozytorzy, jak i librettiści. Warto zwrócić uwagę na kilka postaci:

• Baldassare Galuppi — kompozytor związany z neapolitańską sceną komiczną;
• Carlo Goldoni — przede wszystkim dramatopisarz i librecista, który zmodernizował komiczne libretta, nadając im większą naturalność i psychologiczną wiarygodność (w tekście występuje on w zestawieniu jako element kompozytorami buffy operowej, warto pamiętać, że pełnił raczej funkcję autora librett niż stricte kompozytora);
• Giovanni Battista Pergolesi — autor słynnego intermezza La Serva Padrone;
• Domenico Cimarosa i Giovanni Paisiello — ważni przedstawiciele włoskiej opery komicznej końca XVIII wieku (np. Cimarosa — Il matrimonio segreto);
• Gioachino Rossini — choć działał głównie na początku XIX wieku, jego komiczne opery (np. Il barbiere di Siviglia) kontynuowały i rozwijały tradycję buffy, wprowadzając nowe rozwiązania belcanto.

Trwałe znaczenie

Wpływ opery buffa jest widoczny w dalszym rozwoju opery europejskiej: skrócenie formy arii, rozwój zespołów i finałów scenicznych, silne związanie muzyki z działaniem scenicznym oraz zainteresowanie tematyką społeczną i psychologiczną postaci. Elementy komiczne i inscenizacyjne z buffy przetrwały również w późniejszych operach romantycznych i operetkach, a wiele dzieł z XVIII wieku pozostaje do dziś wykonywanych i cenionych za swoją świeżość i dramaturgiczną ekonomię.

W skrócie: opera buffa to żywa, społecznie zaangażowana i przede wszystkim zabawna forma operowa, która zrewolucjonizowała teatr muzyczny XVIII wieku i miała trwały wpływ na rozwój gatunku.