Astika (sanskryt: आस्तिक: "ortodoksyjny") i Nastika ("heterodox") to techniczne terminy w hinduizmie używane do klasyfikowania szkół filozoficznych i osób w zależności od tego, czy akceptują autorytet Wedy jako najwyższego pisma objawionego, czy też nie. W najszerszym i najczęściej cytowanym znaczeniu termin āstika oznacza „tego, kto uznaje autorytet Wed”, a nāstika — „tego, kto go odrzuca”. Zgodnie z tą definicją, Nyāya, Vaiśeṣika, Sāṃkhya, Yoga, Purva Mimamsa i Vedanta są klasyfikowane jako szkoły astika; natomiast Carvaka (lokāyata), Dżinizm i Buddyzm są uznawane za szkoły nastika.

Znaczenie terminów i ich niuanse

W użyciu nietechnicznym termin astika bywa czasem luźno tłumaczony jako "teista", a nastika jako "ateista". Jednak taka interpretacja jest uproszczeniem i różni się od precyzyjnego użycia tych terminów w filozofii indyjskiej. Kluczowe rozróżnienie dotyczy akceptacji autorytetu Wedy, a nie koniecznie wiary w Boga. W szczególności, nawet wśród szkół astika występują nurty, które nie zakładają istnienia osobowego Boga: Sāṃkhya i wczesna szkoła Mīmāṃsā nie akceptują koncepcji Iszwary (osobowego Boga) — patrz także ateizm w hinduizmie — mimo że jednocześnie uznają autorytet Wed; są więc przykładem „ateistycznych szkół astika”.

Przykładowe szkoły

  • Szkoły klasyczne (āstika): Nyāya, Vaiśeṣika, Sāṃkhya, Yoga, Purva Mīmāṃsā i Vedānta — często nazywane łącznie ṣaḍ-darśana (sześć szkół).
  • Szkoły heterodoksyjne (nāstika): Carvaka (materializm/lokāyata), Dżinizm i Buddyzm, które nie opierają swoich podstawowych doktryn na autorytecie Wedy.

Historyczne tło i kontekst

Podział na astika i nastika ma swoje korzenie w starożytnej debacie religijno-filozoficznej w Indiach. W okresie powstawania Upanişadów oraz rozwoju ruchów ascetycznych i filozoficznych (np. szkół buddyjskich, dżinijskich i materialistycznych) istniał intensywny dialog i polemika między grupami akceptującymi Wedy a tymi, które je odrzucały. Gavin Flood opisuje tę sytuację następująco:

We wczesnym okresie, w czasie powstawania Upanişadów i rozwoju Buddyzmu i Dżinizmu, musimy wyobrazić sobie wspólne dziedzictwo medytacji i dyscypliny umysłowej praktykowanej przez wyrzekających się o różnych związkach z nieortodoksyjnymi (odrzucającymi Wedy) i ortodoksyjnymi (akceptującymi Wedy) tradycjami ....Te szkoły [takie jak Buddyzm i Dżinizm] są ze zrozumiałych względów uważane za heterodox (nāstika) przez ortodoksyjny (āstika) Brahmanizm.

W praktyce jednak granice bywają płynne: istniały i istnieją tradycje, które czerpią z elementów zarówno vedantyckich, jak i nie-wedyjskich praktyk medytacyjnych czy etycznych. Wielu myślicieli indyjskich prowokowało reinterpretacje znaczenia „autorytetu” — czy chodzi wyłącznie o literalne cytowanie Wed, czy o szersze uznanie pewnego korpusu przekonujących tradycji religijnych i rytualnych.

Tantry i podziały wewnętrzne

Tradycje tantryczne w hinduizmie nie mieszczą się łatwo w prostym dichotomicznym schemacie. Jak zauważa Banerji w "Tantrze w Bengalu":

Tantry są ... również podzielone jako āstika lub Vedic i nāstika lub nie Vedic. Zgodnie z przewagą bóstwa dzieła āstika są ponownie podzielone jako Śākta, Śaiva, Saura, Gāṇapatya i Vaiṣṇava.

Oznacza to, że w obrębie tantr istnieją nurty uznające autorytet Wedy i takie, które go odrzucają — a jednocześnie wszystkie one mogą wykazywać podobieństwa w praktykach rytualnych, medytacyjnych i wizjonerskich.

Współczesne znaczenie i uwagi praktyczne

Dziś terminy astika i nastika są używane głównie w kontekstach akademickich i historycznofilozoficznych do opisu i klasyfikacji szkół myśli indyjskiej. Dla przeciętnego praktykującego Hindusa przynależność do jednej z tych kategorii może mieć mniejsze znaczenie niż przynależność do określonej tradycji kulturowej, rytualnej czy tę praktykę bhakti, jogi czy jogi tantrycznej. Ponadto słowo nastika bywa używane potocznie i pejoratywnie; warto więc rozumieć jego techniczne znaczenie i unikać uproszczeń, które sprowadzają cały problem do jednowymiarowego „teista/ateista”.

Podsumowując, rozróżnienie astika / nastika dotyczy przede wszystkim stosunku do autorytetu Wedy i jest narzędziem klasyfikacji filozoficznej. W praktyce religijnej i filozoficznej Indie pokazują bogate spektrum podejść — od rytualizmu Mīmāṃsā, przez spekulacje metaphizyczne Nyāya i Vedānty, po sceptycyzm materialistów i etykę ascetyczną dżinów oraz buddystów — które nie zawsze da się łatwo zaszufladkować.