Astika i Nastika — ortodoksyjne i heterodoksyjne szkoły w hinduizmie
Astika i Nastika w hinduizmie — przegląd ortodoksyjnych i heterodoksyjnych szkół filozoficznych, rola Wed, różnice między dżinizmem, buddyzmem, Samkhya i Vedantą.
Astika (sanskryt: आस्तिक: "ortodoksyjny") i Nastika ("heterodox") to techniczne terminy w hinduizmie używane do klasyfikowania szkół filozoficznych i osób w zależności od tego, czy akceptują autorytet Wedy jako najwyższego pisma objawionego, czy też nie. W najszerszym i najczęściej cytowanym znaczeniu termin āstika oznacza „tego, kto uznaje autorytet Wed”, a nāstika — „tego, kto go odrzuca”. Zgodnie z tą definicją, Nyāya, Vaiśeṣika, Sāṃkhya, Yoga, Purva Mimamsa i Vedanta są klasyfikowane jako szkoły astika; natomiast Carvaka (lokāyata), Dżinizm i Buddyzm są uznawane za szkoły nastika.
Znaczenie terminów i ich niuanse
W użyciu nietechnicznym termin astika bywa czasem luźno tłumaczony jako "teista", a nastika jako "ateista". Jednak taka interpretacja jest uproszczeniem i różni się od precyzyjnego użycia tych terminów w filozofii indyjskiej. Kluczowe rozróżnienie dotyczy akceptacji autorytetu Wedy, a nie koniecznie wiary w Boga. W szczególności, nawet wśród szkół astika występują nurty, które nie zakładają istnienia osobowego Boga: Sāṃkhya i wczesna szkoła Mīmāṃsā nie akceptują koncepcji Iszwary (osobowego Boga) — patrz także ateizm w hinduizmie — mimo że jednocześnie uznają autorytet Wed; są więc przykładem „ateistycznych szkół astika”.
Przykładowe szkoły
- Szkoły klasyczne (āstika): Nyāya, Vaiśeṣika, Sāṃkhya, Yoga, Purva Mīmāṃsā i Vedānta — często nazywane łącznie ṣaḍ-darśana (sześć szkół).
- Szkoły heterodoksyjne (nāstika): Carvaka (materializm/lokāyata), Dżinizm i Buddyzm, które nie opierają swoich podstawowych doktryn na autorytecie Wedy.
Historyczne tło i kontekst
Podział na astika i nastika ma swoje korzenie w starożytnej debacie religijno-filozoficznej w Indiach. W okresie powstawania Upanişadów oraz rozwoju ruchów ascetycznych i filozoficznych (np. szkół buddyjskich, dżinijskich i materialistycznych) istniał intensywny dialog i polemika między grupami akceptującymi Wedy a tymi, które je odrzucały. Gavin Flood opisuje tę sytuację następująco:
We wczesnym okresie, w czasie powstawania Upanişadów i rozwoju Buddyzmu i Dżinizmu, musimy wyobrazić sobie wspólne dziedzictwo medytacji i dyscypliny umysłowej praktykowanej przez wyrzekających się o różnych związkach z nieortodoksyjnymi (odrzucającymi Wedy) i ortodoksyjnymi (akceptującymi Wedy) tradycjami ....Te szkoły [takie jak Buddyzm i Dżinizm] są ze zrozumiałych względów uważane za heterodox (nāstika) przez ortodoksyjny (āstika) Brahmanizm.
W praktyce jednak granice bywają płynne: istniały i istnieją tradycje, które czerpią z elementów zarówno vedantyckich, jak i nie-wedyjskich praktyk medytacyjnych czy etycznych. Wielu myślicieli indyjskich prowokowało reinterpretacje znaczenia „autorytetu” — czy chodzi wyłącznie o literalne cytowanie Wed, czy o szersze uznanie pewnego korpusu przekonujących tradycji religijnych i rytualnych.
Tantry i podziały wewnętrzne
Tradycje tantryczne w hinduizmie nie mieszczą się łatwo w prostym dichotomicznym schemacie. Jak zauważa Banerji w "Tantrze w Bengalu":
Tantry są ... również podzielone jako āstika lub Vedic i nāstika lub nie Vedic. Zgodnie z przewagą bóstwa dzieła āstika są ponownie podzielone jako Śākta, Śaiva, Saura, Gāṇapatya i Vaiṣṇava.
Oznacza to, że w obrębie tantr istnieją nurty uznające autorytet Wedy i takie, które go odrzucają — a jednocześnie wszystkie one mogą wykazywać podobieństwa w praktykach rytualnych, medytacyjnych i wizjonerskich.
Współczesne znaczenie i uwagi praktyczne
Dziś terminy astika i nastika są używane głównie w kontekstach akademickich i historycznofilozoficznych do opisu i klasyfikacji szkół myśli indyjskiej. Dla przeciętnego praktykującego Hindusa przynależność do jednej z tych kategorii może mieć mniejsze znaczenie niż przynależność do określonej tradycji kulturowej, rytualnej czy tę praktykę bhakti, jogi czy jogi tantrycznej. Ponadto słowo nastika bywa używane potocznie i pejoratywnie; warto więc rozumieć jego techniczne znaczenie i unikać uproszczeń, które sprowadzają cały problem do jednowymiarowego „teista/ateista”.
Podsumowując, rozróżnienie astika / nastika dotyczy przede wszystkim stosunku do autorytetu Wedy i jest narzędziem klasyfikacji filozoficznej. W praktyce religijnej i filozoficznej Indie pokazują bogate spektrum podejść — od rytualizmu Mīmāṃsā, przez spekulacje metaphizyczne Nyāya i Vedānty, po sceptycyzm materialistów i etykę ascetyczną dżinów oraz buddystów — które nie zawsze da się łatwo zaszufladkować.
Powiązane strony
- Filozofia hinduistyczna
Pytania i odpowiedzi
P: Jakie jest znaczenie słów Astika i Nastika?
O: Astika (sanskryt: आस्तिक) odnosi się do szkół filozoficznych lub osób, które uznają autorytet Wed jako najwyższych pism objawionych. Nastika ("heterodoksyjny") odnosi się do szkół filozoficznych lub osób, które nie akceptują autorytetu Wed jako najwyższych pism objawionych.
P: Jak w nietechnicznym użyciu interpretuje się astika i nastika?
O: W nietechnicznym użyciu astika jest czasami luźno tłumaczona jako "teista", a nastika jako "ateista". Jednak taka interpretacja różni się od użycia tego terminu w filozofii hinduskiej.
P: Jakie są przykłady szkół astika?
O: Nyaya, Vaisheshika, Samkhya, Yoga, Purva Mimamsa i Vedanta są klasyfikowane jako szkoły astika.
P: Jakie są przykłady szkół nastika?
O: Charvaka, dżinizm i buddyzm są uważane za nastikaschools.
P: Dlaczego buddyzm i dżinizm są uważane za nastikaschools?
O: Buddyzm i dżinizm są uważane za nastikaschools, ponieważ nie opierają swoich wierzeń na autorytecie wedyjskim.
P: Czy istnieją tradycje tantryczne, które posiadają zarówno astikanandnastikalines?
O: Tak, istnieją w hinduizmie tradycje tantryczne, które posiadają obie astikanandnastikaliny; należą do nich Śākta, Śaiva, Saura, Gāṇapatya i Vaiṣṇava.
Przeszukaj encyklopedię