Dżinizm (dżainizm) — co to jest? Religia i filozofia Indii
Dżinizm (dżainizm) — starożytna religia i filozofia Indii o duszy, wiecznym wszechświecie, ahimsie i drodze do wyzwolenia. Poznaj nauki i święte teksty.
Dżinizm jest religią wywodzącą się z Indii, która naucza, że "wszystkie wydarzenia we wszechświecie są samoczynne, przypadkowe, stałe i niezależne od wcześniejszych wydarzeń, przyczyn zewnętrznych lub boga": Filozofia dżinizmu jest najstarszą filozofią Indii, która całkowicie odróżnia ciało (materię) od duszy (świadomości). Uczy, że wszechświat jest wieczny i że każda żywa istota ma duszę, która ma moc, aby stać się wszechwiedzący (obserwator wszystkich przypadkowych zdarzeń). Dusza, która zwyciężyła nad swoimi wewnętrznymi wrogami, takimi jak przywiązanie, chciwość, duma itp. nazywana jest dżina, co oznacza zdobywca lub zwycięzca (nad ignorancją). Świętą księgą dżinizmu jest Pravachansara.
Pochodzenie i krótka historia
Dżinizm jest jedną z najstarszych tradycji religijnych subkontynentu indyjskiego. Historycznie rozwijał się równolegle do buddyzmu i hinduizmu; jego klasyczny okres przypada na I tysiąclecie p.n.e. Do najważniejszych postaci należą tzw. tirthankarowie — nauczyciele duchowi, którzy odnajdują i wskazują drogę do wyzwolenia. Ostatnim historycznym tirthankarą jest Mahawira (ok. VI–V w. p.n.e.), który znacząco ukształtował współczesne doktryny dżinizmu.
Podstawowe zasady i zasady etyczne
Filozofia dżinizmu kładzie nacisk na oczyszczenie duszy z karmy poprzez etyczne życie i dyscyplinę duchową. Do najważniejszych zasad należą:
- Ahimsa — zasada niemocy i niekrzywdzenia; dżinizm rozwija ją w ekstremalnym wymiarze, wymagając od wiernych ograniczania przemocy wobec wszystkich istot żywych.
- Aparigraha — nieprzywiązywanie się, prostota i powściągliwość w zdobywaniu i posiadaniu dóbr.
- Anekantavada — zasada wielostronności prawdy (nieabsolutyzmu); głosi, że rzeczywistość ma wiele aspektów i żadna pojedyncza perspektywa nie oddaje jej całkowitej prawdy.
Koncepcja duszy, karmy i wyzwolenia
Dżinizm rozróżnia jiva (duszę, świadomość) i ajiva (to, co nieożywione — materia, czas, przestrzeń, zasady itp.). Każda żywa istota posiada duszę, która zebraniem i noszeniem karmy jest zanieczyszczona — to ogranicza jej zdolności i powoduje odrodzenia. Celem duchowym jest oczyszczenie duszy poprzez etyczne postępowanie, wyrzeczenia i praktyki ascetyczne, co prowadzi do mokszā (wyzwolenia) i wiecznego beztroskiego stanu poza cyklem odrodzeń.
Praktyki religijne i życie duchowe
Praktyka dżinijska obejmuje zarówno życie laickie, jak i intensywny ascetyzm. Do charakterystycznych praktyk należą:
- surowa dieta wegetariańska i ostrożność przy spożywaniu pokarmów (aby nie krzywdzić istot),
- codzienne modlitwy i medytacje,
- posty i okresowe restrykcje pokarmowe (np. podczas świąt),
- w skrajnych formach: praktyki ascetyczne prowadzone przez mnichów i mniszki (np. chodzenie boso, noszenie zasłonki na twarzy, by nie wdychać drobnych istot),
- praktyka ducha wyrzeczenia i dobrowolnego umierania w spokoju w szczególnych okolicznościach (sallekhana) — kontrowersyjna i trudna do zrozumienia dla osób spoza tradycji.
Główne odłamy
W dżinizmie wyróżnia się przede wszystkim dwie duże szkoły: Digambara i Svetambara. Różnią się one zwyczajami monastycznymi, interpretacją tekstów i niektórymi praktykami (np. kwestią noszenia odzieży przez ascetów). Pomimo różnic obie tradycje podzielają podstawowe zasady etyczne i dążenie do wyzwolenia.
Teksty i literatura
Dżinizm ma rozbudowaną literaturę religijną obejmującą teksty kanoniczne, komentarze i traktaty filozoficzne. Obok wymienionej powyżej Pravachansara istnieją tradycyjne Agamy (szczególnie w tradycji Svetambara) oraz późniejsze pisma systematyzujące doktrynę (np. Tattvartha-sūtra). Teksty te omawiają ontologię, etykę, logikę i drogę duchową.
Święta, miejsca kultu i kultura
Wśród najważniejszych świąt dżinijskich znajdują się Paryushan (okres pokuty i intensywnej praktyki) oraz Mahavir Jayanti (rocznica narodzin Mahawiry). Dżiniści budują i pielęgnują liczne świątynie — znane kompleksy świątynne to m.in. Palitana i Ranakpur w Indiach — które są też cennymi zabytkami architektury i rzeźby.
Zasięg i współczesność
Dżinizm pozostaje religią mniejszościową — liczba wyznawców wynosi kilka milionów, głównie w Indiach, choć istnieją mniejsze diaspory poza subkontynentem. Mimo niewielkiej liczby wyznawców, dżinizm ma znaczący wpływ na kulturę, sztukę i etykę środowiskową w Indiach, przede wszystkim dzięki swojemu akcentowi na nietrwałość przemocy i ochronę życia. Współcześnie dżiniści angażują się także w działalność charytatywną, edukacyjną i ochronę środowiska.
Podsumowując, dżinizm to system religijny i filozoficzny, który łączy rygor etyczny, głęboką metafizykę dotyczącą duszy i karmy oraz praktyki zmierzające do duchowego oczyszczenia i wyzwolenia. Jego centralne wartości — niemoc, nieprzywiązywanie się i poszanowanie wieloaspektowości prawdy — pozostają aktualne i inspirujące dla wielu ludzi na całym świecie.
Flaga dżinizmu
Główne punkty
- Każda żywa istota ma duszę.
- Każda dusza jest potencjalnie boska, z wrodzonymi cechami nieskończonej wiedzy, percepcji, mocy i błogości (zamaskowanymi przez jej karmę).
- Wszechświat jest samoregulujący się, wszystkie wydarzenia są spowodowane przez niego samego, a każda dusza ma potencjał, aby osiągnąć boską świadomość (siddha) poprzez własne wysiłki.
- Nie ma najwyższego boskiego stwórcy, właściciela, konserwatora czy niszczyciela.
- Dlatego dżiniści myślą o każdej żywej istocie jak o sobie, nie krzywdząc nikogo i będąc życzliwymi dla wszystkich żywych istot.
- Każda dusza rodzi się jako istota niebiańska, ludzka, podludzka lub piekielna, zgodnie z jej własnymi karmami.
- Każda dusza jest architektem swojego własnego życia, tu i później.
- Kiedy dusza zostaje uwolniona od karm, staje się wolna i osiąga boską świadomość, doświadczając nieskończonej wiedzy, percepcji, mocy i błogości.
- Właściwy Pogląd, Właściwa Wiedza i Właściwe Postępowanie (potrójne klejnoty dżinizmu) zapewniają drogę do tego urzeczywistnienia.
- Mantra Nawakara jest podstawową modlitwą w dżinizmie i może być odmawiana o każdej porze dnia. Modląc się poprzez recytację tej mantry, wyznawca kłania się z szacunkiem wyzwolonym duszom pozostającym w ludzkiej formie (Arihantas), w pełni wyzwolonym duszom (Siddhas), duchowym przywódcom (Acharyas), nauczycielom (Upadyayas) i wszystkim mnichom. Oddając im cześć, dżiniści otrzymują od nich inspirację do podążania ich ścieżką, aby osiągnąć prawdziwą błogość i całkowitą wolność od karm wiążących ich dusze. W tej głównej modlitwie dżiniści nie proszą o żadne przysługi czy korzyści materialne. Mantra ta służy jako prosty gest głębokiego szacunku wobec istot, które są bardziej zaawansowane duchowo. Mantra ta przypomina również wyznawcom o ostatecznym celu, nirwanie lub moksha.
- Dżinizm kładzie nacisk na znaczenie kontrolowania zmysłów, w tym umysłu, ponieważ mogą one odciągnąć nas daleko od prawdziwej natury duszy.
- Ograniczaj posiadanie i prowadź czyste życie, które jest pożyteczne dla ciebie i innych. Posiadanie przedmiotu samo w sobie nie jest zaborczością; jednak przywiązanie do przedmiotu jest. Nie-posiadanie jest równoważeniem potrzeb i pragnień przy jednoczesnym zachowaniu dystansu do posiadanych rzeczy.
- Cieszcie się towarzystwem świętych i lepiej wykwalifikowanych, bądźcie miłosierni dla dusz strapionych i tolerujcie przewrotne skłonności.
- Ważne jest, aby nie marnować ludzkiego życia na złe sposoby. Należy raczej dążyć do wzniesienia się na drabinie duchowej ewolucji.
- Celem dżinizmu jest wyzwolenie duszy od negatywnych skutków nieoświeconych myśli, mowy i działania. Cel ten osiągany jest poprzez usunięcie przeszkód karmicznych poprzez przestrzeganie potrójnych klejnotów dżinizmu.
- Dżiniści czczą głównie idoli dżinów, arihantów i tirthankarów, którzy przezwyciężyli wewnętrzne namiętności i osiągnęli boską świadomość. Dżinizm uznaje istnienie potężnych niebiańskich dusz (Yaksha i Yakshini), które opiekują się dobrobytem Tirthankarów. Zazwyczaj występują one w parze wokół idoli dżinów jako męskie (yaksha) i żeńskie (yakshini) bóstwa opiekuńcze. Chociaż posiadają nadprzyrodzone moce, wędrują przez cykle narodzin i śmierci, tak jak większość innych dusz.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest dżinizm?
O: Dżinizm jest religią pochodzącą z Indii, która naucza, że wszystkie wydarzenia we wszechświecie są samoczynne, przypadkowe, stałe i niezależne od wcześniejszych wydarzeń lub przyczyn zewnętrznych lub boga.
P: Co mówi filozofia dżinijska?
O: Filozofia dżinijska jest najstarszą filozofią Indii, która całkowicie odróżnia ciało (materię) od duszy (świadomości). Naucza, że wszechświat jest wieczny i każda żyjąca istota ma duszę, która ma moc, aby stać się wszechwiedząca (obserwator wszystkich zdarzeń losowych).
P: Co to jest jina?
O: Dusza, która zwyciężyła swoich wewnętrznych wrogów, takich jak przywiązanie, chciwość, duma itp. nazywa się jina, co oznacza zdobywcę lub zwycięzcę (nad ignorancją).
P: Co to jest Pravachansara?
O: Świętą księgą dżinizmu jest Pravachansara.
P: Czy według dżinizmu istnieje wieczny wszechświat?
O: Tak, według dżinizmu wszechświat jest wieczny.
P: Czy w tej religii każda żywa istota ma duszę?
O: Tak, według tej religii każda żywa istota ma duszę.
P: Czy ta religia wierzy w przyczyny zewnętrzne lub bogów?
O: Nie, ta religia nie wierzy w przyczyny zewnętrzne ani w bogów, ponieważ twierdzi, że wszystkie zdarzenia są samoczynne i przypadkowe.
Przeszukaj encyklopedię