Trojeść (Asclepias): opis, biologia, zapylanie i znaczenie
Trojeść (Asclepias) — fascynujący przewodnik po biologii, nietypowym zapylaniu, roli jako źródle nektaru i pokarmu dla motyli (w tym monarchy) oraz znaczeniu ekologicznym.
Chwasty mleczne, Asclepias (L. 1753), są rodzajem roślin zielnych wieloletnich, dwuliściennych, które zawierają ponad 140 znanych gatunków.
Chwasty mleczne są ważnym źródłem nektaru dla pszczół i innych zjadaczy nektaru, a także źródłem pokarmu dla gąsienic. Chwasty są zjadane przez gąsienice motyla monarchy i jego krewnych, a także przez inne roślinożerne owady (takie jak chrząszcze i prawdziwe pluskwy). Owady te są w stanie wyżywić się na roślinach pomimo ich obrony chemicznej. Nazwa rdestnica mleczna pochodzi od jej soku mlecznego, który zawiera alkaloidy, lateks i kilka innych złożonych związków. Niektóre gatunki są toksyczne.
Zapylanie w tym rodzaju odbywa się w nietypowy sposób, ponieważ pyłek jest zgrupowany w woreczkach pyłkowych. Stopy lub części pyska kwiatu odwiedzające owady, takie jak pszczoły, osy i motyle, wsuwają się w jedną z pięciu szczelin w każdym z kwiatów utworzonych przez sąsiadujące pylniki. Następnie podstawy zapylacza mechanicznie przylegają do owada, uwalniając parę woreczków pyłkowych w momencie odlotu zapylacza. Zapylanie odbywa się poprzez odwrotną procedurę, w której jedna z zapylaczy zostaje uwięziona w szczelinie pylnika.
Chwasty mleczne mają trzy mechanizmy obronne, które ograniczają uszkodzenia gąsienic i innych owadów: włoski na liściach, toksyny i płyny lateksowe. Niektóre nowsze gatunki chwastów mlecznych rosną szybciej niż starsze. Mogą one rosnąć szybciej niż gąsienice mogą je zjeść. Gąsienice, które żywią się chwastami mlecznymi i ich dorosłe motyle, mogą być chronione przez wstrętny smak chemikaliów chwastów mlecznych. Takie motyle i gąsienice zwykle mają ostrzegawcze kolory (patrz mimikra#warning coloration).
Uściślenie nazewnictwa i rozmieszczenie
W języku polskim rodzaj Asclepias najczęściej określa się jako trojeść (ang. milkweed), potocznie bywa też nazywany „chwastami mlecznymi” ze względu na charakterystyczny mleczny sok. Trojeście występują głównie w Ameryce Północnej i Południowej, choć niektóre gatunki są rozprzestrzenione także w Afryce i Eurazji. Łącznie opisano ponad 140 gatunków o różnym zasięgu i preferencjach siedliskowych.
Wygląd i morfologia
Trojeście to zwykle byliny (rzadziej półkrzewy), o prostych, często owłosionych łodygach i liściach ułożonych naprzemianlegle lub naprzeciwlegle, zależnie od gatunku. Kwiaty są drobne, złożone, z charakterystyczną koroną tworzącą strukturę zwaną gynostegiunem — to ona uczestniczy w tworzeniu ruchomej struktury przenoszącej pyłek w postaci zlepionych woreczków (polliniów). Po przekwitnieniu powstają mięsiste torebki nasienne (folkule), z których uwalniane są nasiona zaopatrzone w włoski umożliwiające rozsiewanie przez wiatr.
Biologia rozrodu i zapylanie
Mechanizm zapylania trojeści jest nietypowy: pyłek jest zebrany w polliniach (woreczkach pyłkowych), które mechanicznie przyczepiają się do odnóży lub aparatu gębowego owadów odwiedzających kwiaty. Gdy odwiedzający owad wyswobadza się, para polliniów zostaje odklejona i przeniesiona na kolejny kwiat, gdzie jedna z struktur może zostać zamknięta w specjalnej szczelinie, umożliwiając zapylenie. Główne grupy zapylaczy to pszczoły, osy, motyle, a w niektórych przypadkach także kolibry. Kiedyś uważano, że zapylanie przez motyle i duże owady dominuje w rodzaju, ale wiele gatunków wykorzystuje szerokie spektrum zapylaczy.
Obrony chemiczne i relacje z owadami
Trojeście wytwarzają mleczny sok bogaty w związki chemiczne — przede wszystkim lateks oraz toksyczne glikozydy sercowe (tzw. cardenolidy), które chronią roślinę przed roślinożercami. Niektóre źródła wymieniają także alkaloidy i inne metabolity wtórne. Określone gatunki są wyraźnie toksyczne dla kręgowców i owadów. Mimo to niektóre owady, na przykład gąsienice motyla monarchy, wykształciły zdolność do tolerowania i magazynowania tych związków, dzięki czemu stają się one same toksyczne dla drapieżników — co z kolei wiąże się z wyraźnym, ostrzegawczym ubarwieniem (aposematyzm i mimikra).
Znaczenie ekologiczne
Trojeście są ważnym ogniwem w ekosystemach: dostarczają nektaru licznych zapylaczom, a także stanowią kluczowy pokarm dla gąsienic wielu motyli. Znanym przykładem jest związek między trojeściami a motylem monarchą, którego migracje i liczebność są ściśle powiązane z dostępnością roślin żywicielskich. Zanik siedlisk, stosowanie pestycydów i spadek populacji trojeści przyczyniają się do problemów ochronnych u tych owadów.
Zastosowanie przez człowieka
- Uprawa ozdobna: wiele gatunków trojeści sadzi się w ogrodach naturalistycznych i łąkach, aby wspierać zapylacze i gąsienice.
- Materiały: włoski nasion (floss) były w przeszłości wykorzystywane jako izolacja lub wypełnienie; próbowano także wykorzystać lateks jako surowiec do produkcji gumy, choć nie zastąpił on komercyjnej gumy kauczukowej.
- Medycyna tradycyjna: niektóre gatunki były stosowane miejscowo lub wewnętrznie w medycynie ludowej, jednak ze względu na toksyczność stosowanie ich wymaga ostrożności (nie zaleca się samodzielnego stosowania leczniczego).
Uprawa i pielęgnacja
Trojeście są zwykle łatwe w uprawie: preferują stanowiska słoneczne do półcienistych i żyzne, dobrze przepuszczalne gleby. Większość gatunków dobrze znosi suszę po ukorzenieniu. Rośliny rozmnaża się z nasion (przed siewem pomocna jest stratifikacja) lub przez podział karp. Jeśli celem jest wspieranie motyli (np. monarchy), należy unikać stosowania pestycydów i wybierać gatunki rodzime dla danego regionu.
Zagrożenia i ochrona
W części zasięgu trojeści doświadczają spadku liczebności z powodu intensyfikacji rolnictwa, utraty siedlisk, monokultur oraz stosowania herbicydów i pestycydów. Ochrona obejmuje tworzenie łąk kwietnych, sadzenie rodzimych gatunków trojeści oraz ograniczanie chemicznych środków ochrony roślin. Wskazane są działania edukacyjne i ogrodnicze wspierające zapylacze.
Podsumowując, trojeście (Asclepias) to biologicznie i ekologicznie interesujący rodzaj roślin o skomplikowanych mechanizmach zapylania i obrony chemicznej. Mają istotne znaczenie dla zapylaczy i gąsienic, a ich ochrona i uprawa przyczyniają się do zachowania różnorodności biologicznej.
Gatunek
|
|
Pytania i odpowiedzi
P: Jaka jest naukowa nazwa groszku mlecznego?
O: Naukowa nazwa groszku mlecznego to Asclepias (L. 1753).
Q: Jakimi roślinami są groszki mleczne?
O: Groszek mleczny jest wieloletnią rośliną zielną, dwuliścienną.
P: Ile jest znanych gatunków mlecznego groszku?
O: Istnieje ponad 140 znanych gatunków groszku mlecznego.
Q: Do czego pszczoły i inni zjadacze nektaru wykorzystują ostropest mleczny?
O: Pszczoły i inne rośliny żywiące się nektarem wykorzystują ostropest jako źródło nektaru.
P: Które owady zjadają rośliny pomimo ich chemicznego zwalczania?
O: Larwy motyla monarchy i jego krewnych oraz inne roślinożerne owady, takie jak chrząszcze i prawdziwe korniki, jedzą rośliny pomimo ich chemicznego zwalczania.
P: Z czego składa się sok mleczny niektórych gatunków grochu mlecznego?
O: Sok mleczny niektórych gatunków grochu mlecznego zawiera alkaloidy, lateks i szereg innych złożonych związków.
P: Jak przebiega zapylanie w tym rodzaju?
O: Zapylenie w tym rodzaju następuje, gdy owady odwiedzające kwiat, takie jak pszczoły, osy lub motyle, wślizgną się w jedną z pięciu szczelin utworzonych przez sąsiednie zapylacze, powodując oderwanie się pary woreczków z pyłkiem podczas ich odlotu.
Przeszukaj encyklopedię