Metateria (Metatheria) to klad w obrębie klasy Mammalia, obejmujący współczesne marsupiale (torbacze) oraz ich najbliższe wymarłe pokrewieństwo, w tym grupę sparassodontów.

Czym się wyróżniają?

Metateria różnią się od pozostałych ssaków kilkoma wyraźnymi cechami anatomicznymi i rozwojowymi. Charakterystyczna jest unikalna formuła stomatologiczna — typowo po jednej połowie szczęki spotyka się około pięciu siekaczy górnych i czterech dolnych, po jednym kłowym, trzech przedtrzonowcach i czterech trzonowcach. Zapis tej typowej formuły można przedstawić jako I5/4 C1/1 P3/3 M4/4 (na jedną połowę szczęki).

Do innych cech należą między innymi obecność kości epipubicznych (u większości form), szczególna budowa żuchwy i niektóre cechy szkieletu czaszki.

Ewolucja i zapis kopalny

Termin Metatheria został po raz pierwszy wprowadzony przez Thomasa Henry'ego Huxleya w 1880 roku. Grupa ta jest bliska pojęciu tradycyjnych Marsupialia, ale obejmuje także wymarłe linie blisko z nimi spokrewnione. Najwcześniejszym znanym przedstawicielem jest Sinodelphys z dolnej Krety w Chinach, co wskazuje na wczesne rozdzielenie linii metaterii w mezozoiku.

W późniejszych epokach metaterie radiowały szczególnie intensywnie na południowych kontynentach (Gondwana): w Ameryce Południowej i Australii występowało wiele endemicznych grup, z których niektóre (np. sparassodonty) były drapieżnikami dominującymi. W Ameryce Północnej najważniejszym reliktem tej fauny są oposy (rodzina Didelphidae).

Pokrewieństwo z Eutheria i pozycja w Theria

Najbliższymi krewnymi metaterii są Euteria (nazwane również przez Huxleya). Obie grupy traktuje się zwyczajowo jako podklasy lub linie w obrębie podklasy Theria, która obejmuje wszystkie żywe ssaki z wyjątkiem monotremów.

Rozród i rozwój potomstwa

Metaterie wytwarzają łożysko żółtkowe (yolk-sac placenta), które jest zazwyczaj mniej złożone i mniej inwazyjne niż łożysko euteriów. Ciąża u torbaczy jest krótka, a rodzące się młode są bardzo niedojrzałe (altricialne) — potocznie określane czasem jako „larwalne” potomstwo.

  • Nowo narodzone młode ma słabo rozwinięte tylne kończyny i niewykształcone inne cechy; zaraz po porodzie musi przemieścić się do marsupium (torby lęgowej) lub bezpośrednio do sutka matki.
  • Uchwyt do sutka jest silny: usta noworodka często tworzą okrągły otwór (opisany w literaturze jako przypominający kształt litery „O”), który obejmuje brodawkę. Po przyssaniu się ssawka matki może pęcznieć i stabilizować pozycję młodego.
  • Następnie rozwój kontynuowany jest poza macicą — w torbie lub w bezpośrednim kontakcie z sutkiem, przez co dłuższy okres laktacji rekompensuje krótką ciążę.

Zróżnicowanie i przykłady

Do współczesnych metaterii należą wszystkie żywe torbacze: kangury i walabie, koale, wombaty, oposy, dziobaki? (uwaga: dziobaki to monotremy — nie należą do Metatheria). Torbacze obejmują kilkaset gatunków o bardzo zróżnicowanych trybach życia — od roślinożernych kangurów po drapieżne torbacze workowe.

Wymarłe grupy metaterii obejmują m.in. sparassodonty — karłowate do dużych mięsożernych drapieżników Ameryki Południowej — oraz inne linie kopalne, znane z bogatego zapisu kredowego i kenozoicznego.

Etymologia

Greckie słowa meta- i theria w przybliżeniu oznaczają „inne bestie”, w przeciwieństwie do Euterii („prawdziwe bestie”), co odzwierciedla historyczne postrzeganie różnic między tymi liniami przez XVII–XIX‑wiekowych zoologów.

Podsumowanie

Metateria to kluczowa i różnorodna grupa ssaków, obejmująca zarówno dzisiejsze torbacze, jak i ich wymarłe krewniaki. Charakteryzuje je specyficzna formuła zębów, szczególna strategia rozrodcza z wczesnym porodem i dalszym rozwojem młodych przy sutku, oraz bogaty zapis kopalny świadczący o długiej i złożonej historii ewolucyjnej.