Formuła dentystyczna (wzór zębowy) — definicja, zapis I:C:P:M i przykłady
Formuła dentystyczna (wzór zębowy) — przejrzysta definicja, zapis I:C:P:M i praktyczne przykłady dla ssaków (człowiek, kot, koń, opos).
Formuła dentystyczna jest skróconym zapisem rozmieszczenia i liczby zębów konkretnego osobnika lub gatunku ssaka w jednej połowie jamy ustnej (kwadrancie). Pozwala szybko porównać uzębienie różnych gatunków oraz rozróżnić zęby mleczne (pierwotne) od stałych (permanentnych).
Rodzaje zębów i ich zapisy
Prawie wszystkie ssaki mają cztery podstawowe rodzaje zębów. W zapisie zwykle występują w kolejności:
- Siekacze
- kły
- przedszkolaki (w terminologii anatomicznej: przedtrzonowce)
- trzonowce
Liczba i kształt zębów są dostosowane do diety i sposobu pobierania pokarmu. W wyniku ewolucji różne grupy ssaków rozwinęły odmienne kombinacje i przystosowania kłów, przedtrzonowców i trzonowców — np. zęby tnące u drapieżników czy płaskie powierzchnie żujące u roślinożerców.
Jak czytać wzór zębowy (I:C:P:M)
Standardowy porządek zapisu to I : C : P : M, gdzie:
- I — siekacze (Incisivi),
- C — kły (Canini),
- P — przedtrzonowce (Præmolars, przedtrzonowce),
- M — trzonowce (Molares).
Wzór podaje liczbę zębów danego typu dla jednej strony górnej szczęki (górny rząd) i jednej strony dolnej szczęki (dolny rząd). Najczęściej zapisuje się go w postaci ułamka: I.C.P.M / I.C.P.M, gdzie liczby nad kreską dotyczą zębów górnych, a pod kreską — dolnych. Ponieważ obie strony są symetryczne, całkowitą liczbę zębów oblicza się, mnożąc sumę wzoru przez 2.
W przypadku zębów mlecznych (deciduous, „mleczne”) stosuje się ten sam porządek, ale zapisuje się litery małymi literami i często poprzedza literą d (od deciduous / dentalia mlecznych), np. di : dc : dp : dm lub zapis ułamkowy 212/212 dla zębów mlecznych człowieka. W praktyce literę d dodaje się, gdy chcemy wyraźnie rozróżnić uzębienie mleczne od stałego.
Ponieważ kolejność typów zębów jest stała, w uproszczonych zapisach można pominąć litery i podać same liczby. Czasem pomija się też pozycje o wartości 0 (np. brak kłów można zapisać jako 0 lub pominąć tę pozycję, jeśli kontekst jest jasny).
Przykłady
- Człowiek: zęby mleczne: 2.1.2 / 2.1.2 (zapis skrócony: 212/212); uzębienie stałe (dorosły): 2.1.2.3 / 2.1.2.3 (2123/2123). Suma zębów stałych = (2+1+2+3) × 2 = 32.
- Opos: typowy wzór to 5.1.3.4 / 4.1.3.4 — w dolnej szczęce występuje o jeden siekacz mniej po każdej stronie.
- Koty: 3.1.3.1 / 3.1.2.1. U kotów ostatni górny przedtrzonowiec i pierwszy dolny trzonowiec tworzą parę tzw. kłaczy (karnasale) przystosowanych do krojenia mięsa i skóry; są to czwarty górny przedtrzonowiec i pierwszy dolny trzonowiec.
- Horse (koń): uzębienie konia jest wyspecjalizowane do zgryzania i rozcierania trawy. Typowy wzór u dorosłego konia podaje się z uwzględnieniem zmienności (np. obecność tzw. zęba wilczego i kłów u samców): I 3/3, C 0–1/0–1, P 3–4/3, M 3/3. Oznacza to: 3 siekacze po każdej stronie, kły mogą występować lub nie (0–1), przedtrzonowce zwykle 3, czasami dodatkowy przedtrzonowiec (tzw. ząb wilczy) na górze, oraz 3 trzonowce. U koni korzenie i korony zębów przystosowane są do ścierania, a cały ząb może wykazywać długotrwały wyrzut (tzw. ciągły wzrost/eksponowanie koron) w odpowiedzi na zużycie.
Zarówno u kotów, jak i u Horse często występuje wyraźna diastema — luka między przednimi (siekaczami, kłami) a tylnymi zębami (przedtrzonowcami, trzonowcami). Diastema ułatwia manipulowanie pokarmem i jest naturalną cechą u wielu roślinożernych i częściowo roślinożernych ssaków.
Uwagi praktyczne
- Wzory zębowe są zwykle podawane dla osobników dorosłych; wzory młodociane (mleczne) zapisywane są oddzielnie.
- W przypadku występowania asymetrii (np. brak zęba po jednej stronie) wzór można doprecyzować, podając szczegóły dla lewej i prawej strony osobno.
- W literaturze biologicznej i paleontologicznej wzór zębowy jest przydatny przy identyfikacji szczątków oraz w opisie adaptacji pokarmowych.
Pytania i odpowiedzi
P: Co to jest receptura stomatologiczna?
O: Wzór zębowy to zestawienie uzębienia ssaka. Obejmuje on liczbę i rodzaj zębów po każdej stronie górnej i dolnej jamy ustnej.
P: Ile rodzajów zębów mają ssaki?
O: Prawie wszystkie ssaki mają cztery rodzaje zębów: siekacze, kły, zęby przedtrzonowe i trzonowe.
P: W jaki sposób uzębienie zwierzęcia wyraża się w postaci wzoru dentystycznego?
O: Uzębienie zwierzęcia, zarówno w przypadku zębów mlecznych, jak i stałych, można wyrazić jako wzór dentystyczny zapisany w formie ułamka, w którym I (siekacze), C (kły), P (przedtrzonowce) i M (trzonowce) są wymienione w tej kolejności. Na przykład 2123/2123 oznacza dwa siekacze, jeden kły, dwa przedtrzonowce i trzy trzonowce po jednej stronie górnej części jamy ustnej.
P: Co oznacza diastema?
O: Diastema oznacza przerwę między przednimi i tylnymi zębami, która jest naturalną cechą u wielu gatunków ssaków.
P: Do czego służą karnaki?
O: Karnaki to specjalistyczne, ostro zakończone zęby trzonowe lub przedtrzonowe, służące do krojenia mięsa i skóry. U kotów i koni są to zawsze czwarte górne zęby przedtrzonowe i pierwsze dolne zęby trzonowe.
P: Jak zęby koni dostosowują się do ich diety? O: Uzębienie koni jest wysoce wyspecjalizowane do jedzenia trawy ze względu na ciągły wzrost z korzeni, który przeciwdziała zużyciu zębów. Siekacze chwytają trawę, a trzonowce rozdrabniają ją na mniejsze kawałki.
Przeszukaj encyklopedię