Linia dodana (znana też z ang. jako ledger line) to krótka pozioma kreska używana w notacji muzycznej do zapisu dźwięków, które leżą poza zasięgiem pięciu linii systemu. Na takiej linii umieszcza się główkę nuty lub rysuje ją w przestrzeni powyżej albo poniżej linii, dzięki czemu pojedynczy system pięciolinii (pięciolinia) może przedstawiać bardzo wysokie lub bardzo niskie dźwięki bez zmiany klucza.

Wygląd i zasady rysowania

Linia dodana jest zwykle nieco dłuższa od główki nuty i biegnie równolegle do stałych linii pięciolinii. Odległości między liniami dodanymi a liniami stałymi zachowują tę samą miarę, co standardowe odstępy pięciolinii, aby zachować czytelność zapisu. Główka nuty może znajdować się na linii dodanej lub w przestrzeni nad nią bądź pod nią; w razie potrzeby używa się kilku linii dodanych umieszczonych jedna pod drugą.

Praktyczne zasady i ograniczenia

Stosowanie wielu linii dodanych (trzy, cztery lub więcej) znacząco obniża czytelność zapisu, dlatego kompozytorzy i kopiści unikają nadmiernego ich używania. W praktyce pojawiają się następujące zasady:

  • jeśli zakres wymaga więcej niż dwóch–trzech linii dodanych, rozważa się zmianę klucza lub inną metodę zapisu;
  • znaki przygodne (krzyżyki, bemole) odnoszą się do właściwej wysokości dźwięku względem linii dodanej i umieszcza się je bezpośrednio przy główce;
  • przy przeniesieniach i niestandardowych konfiguracjach zachowuje się kąty i długości, aby zapewnić spójność grafiki.

Alternatywy i rozwiązania praktyczne

Aby uniknąć nieczytelności, notacja oferuje alternatywy: zmianę klucza (np. na klucz basowy lub tenorowy), zapis na oddzielnym systemie, użycie oznaczenia "8va" lub "8va bassa" (ottava) przesuwającego dźwięki o oktawę, albo zapisy transponowane dla instrumentów. W partyturze fortepianowej często stosuje się dodatkowy system lub zapis przeniesiony na inną linię, by zachować czytelność.

Historia i rozwój

Linie dodane pojawiły się naturalnie wraz z ukształtowaniem pięciolinii jako standardu zapisu. Gdy repertuar i technika instrumentalna poszerzyły skale instrumentów, konieczność zapisu dźwięków poza pięciolinią spowodowała ugruntowanie tego prostego rozwiązania. W druku muzycznym od XIX wieku zasady graficzne linii dodanych stawały się coraz bardziej ujednolicone, a dziś ich wygląd reguluje tradycja i praktyka korektorska.

Znaczenie i przykłady użycia

Linie dodane są powszechne w zapisie partii fortepianowych, smyczkowych oraz wokalnych, gdy tekst obejmuje skraje zakresu. Pomimo prostej formy, mają duże znaczenie praktyczne: pozwalają na precyzyjny zapis pojedynczego dźwięku bez konieczności zmiany układu systemu. Warto pamiętać, że tam, gdzie wygodniej lub czytelniej, redaktorzy wybierają inny zapis nutowy, zmianę klucza lub oznaczenie oktawowe, a wskazówki te stosuje się współcześnie także w oprogramowaniu do składu nutowego (zasady typograficzne). Wszystkie te metody współistnieją i służą jednej idei: zapewnieniu jednoznacznego i czytelnego przekazu muzycznego.