Jezioro Turkana - największe jezioro pustynne świata i kolebka ludzkości
Jezioro Turkana — największe jezioro pustynne świata i kolebka ludzkości. Dzika przyroda, krokodyle, aktywne wulkany, parki UNESCO i fascynujące odkrycia antropologiczne.
Jezioro Turkana, dawniej znane jako Jezioro Rudolf, leży w obrębie Wielkiej Doliny Rift w północno-zachodniej Kenii. Jego daleki północny koniec przecina granicę z Etiopią. Jezioro jest jeziorem endoreicznym (bez odpływu) i jednym z najbardziej charakterystycznych akwenów Afryki.
Wielkość i chemia wody
Turkana jest największym na świecie stałym jeziorem pustynnym i jednocześnie największym jeziorzem alkalicznym. Pod względem wielkości zajmuje czwarte miejsce wśród słonych jezior świata (po Morzu Kaspijskim, jeziorze Issyk-Kul i (kurczącym się) Morzu Aralskim) i plasuje się w czołówce akwenów pod względem powierzchni, zajmując około 24. miejsce wśród wszystkich jezior świata. Powierzchnia jeziora jest zmienna — wahania poziomu mogą być znaczne w zależności od dopływów i parowania.
Woda w jeziorze ma wysoką zawartość soli i węglanów, dlatego choć miejscami może być stosunkowo czysta, nie jest smaczna i dla wielu osób nie nadaje się do bezpośredniego spożycia bez uzdatniania. Skład chemiczny sprzyja rozwojowi specyficznych typów związków i organizmów (np. sinic), które z kolei stanowią podstawę miejscowych łańcuchów pokarmowych.
Hydrologia i klimat
Do jeziora wpływają trzy główne rzeki: Omo (najistotniejsza źródło wód z terenów Etiopii), Turkwel i Kerio. Brak odpływu z jeziora sprawia, że jego jedyną naturalną drogą utraty wody jest parowanie, co czyni go szczególnie wrażliwym na zmiany klimatyczne i regulacje przepływów w dorzeczach dopływających rzek. Przykładem zmienności jest spadek poziomu o około 10 metrów w latach 1975–1993, wynikający z okresów długotrwałego niedoboru opadów i zmian w dopływach.
Klimat wokół jeziora jest gorący i bardzo suchy — dni są upalne, noce często chłodniejsze, a opady przeważnie ubogie i nieregularne. Silne wiatry pojawiają się zwłaszcza na przejściach między lądem a wodą, ponieważ jezioro nagrzewa się i ochładza wolniej niż otaczające tereny — powoduje to gwałtowne zmiany pogody i lokalne burze, które mogą zaskoczyć nieprzygotowanych podróżnych.
Rzeźba terenu i geologia
Skały otaczające jezioro są w dużej mierze wulkaniczne. Na jeziorze znajdują się wyspy wulkaniczne: najbardziej znana jest Wyspa Środkowa (Central Island), będąca aktywnym wulkanem emitującym fumarole i opary. Na wschodnich i południowych brzegach przeważają wychodnie skalne i strome skały, natomiast na niższych, zachodnich i północnych brzegach rozciągają się wydmy, mierzeje i nizinne osady.
Flora i fauna
Pomimo surowych warunków Turkana wspiera bogate, lakustryczne dzikie życie. W jeziorze i w jego pobliżu występują specyficzne gatunki ryb przystosowane do warunków alkalicznych oraz duże skupiska ptaków wodnych, w tym flamingi żywiące się sinicami i innymi mikroorganizmami. Akwen jest ważnym miejscem dla ptaków wodnych podczas przelotów i lęgu.
Na płyciznach i w zaroślach przybrzeżnych występują krokodyle nilowe w dużej liczebności. Na skalistych odcinkach wybrzeża żyją skorpiony i żmije dywanowe. Ze względu na te czynniki oraz silne prądy i wiatry, rejon jeziora uznaje się za niebezpieczny dla turystów poruszających się bez przewodników i lokalnych opiekunów.
Znaczenie archeologiczne i paleontologiczne
Obszar nad jeziorem Turkana — tzw. Basen Turkana — jest uważany przez wielu antropologów za jedną z kolebek ludzkości z powodu licznych znalezisk i skamieniałości hominidów. Szczególnie bogate w odkrycia jest wybrzeże i okolice Koobi Fora oraz Sibiloi. Najsłynniejszym odkryciem jest tzw. chłopiec z Turkany — niemal kompletny szkielet młodego Homo (znany także jako Nariokotome Boy), odnaleziony w 1984 roku; jego odkrycie dostarczyło cennych informacji o budowie ciała i rozwoju wczesnych przedstawicieli rodzaju Homo.
Paleontologiczne i archeologiczne prace terenowe prowadzone od dekad dostarczają danych o środowisku i ewolucji człowieka, a także o zmianach klimatycznych, które kształtowały krajobraz Afryki w ostatnich milionach lat.
Ochrona, turystyka i zagrożenia
Parki narodowe związane z jeziorem Turkana są wpisane na listę światowego dziedzictwa UNESCO jako „Lake Turkana National Parks”. W skład wpisu wchodzą m.in. Park Narodowy Sibiloi po wschodniej stronie jeziora oraz Park Narodowy Central Island i Park Narodowy South Island na akwenie; wszystkie te obszary są szczególnie znane z dużej liczebności krokodyli i wartości paleontologicznej.
Do głównych zagrożeń należą: zmiany klimatu zwiększające parowanie i nieregularność opadów, regulacje i zabudowy w dorzeczu rzek (zwłaszcza na rzece Omo po stronie etiopskiej, np. zapory i odprowadzanie wód), rosnąca presja ze strony pasterstwa i lokalnego wydobycia zasobów naturalnych oraz rozwijające się prace poszukiwawcze (m.in. wydobycie paliw i surowców) w rejonie jeziora. Wszystko to może wpływać na poziom wody, ekosystemy i życie społeczności lokalnych.
Turystyka w rejonie Turkany istnieje, lecz jest ograniczona ze względu na odległość, warunki klimatyczne i zagrożenia naturalne. Odwiedziny najlepiej odbywać się z lokalnymi przewodnikami i za zgodą władz parków narodowych; konieczne są też przygotowanie do upału, zabezpieczenie przed wiatrem oraz ostrożność wobec dzikich zwierząt.
Społeczności lokalne
Wzdłuż brzegów żyją grupy ludności pasterskiej (m.in. Turkana) oraz społeczności rybackie. Dla wielu mieszkańców jezioro jest źródłem pożywienia i utrzymania, choć życie w tej części Kenii bywa trudne z powodu surowego klimatu i okresowych kryzysów wodnych. W regionie prowadzone są projekty badawcze i inicjatywy ochronne łączące naukę z rozwojem lokalnym.
Ze względu na wyjątkowe połączenie wartości przyrodniczych, geologicznych i kulturowych, jezioro Turkana pozostaje obszarem o dużym znaczeniu naukowym i przyrodniczym, a jego przyszłość zależy od skutecznej ochrony i zrównoważonego gospodarowania zasobami wodnymi dorzeczy wpływających do akwenu.
Mapa Kenii, pokazująca jezioro Turkana (u góry po lewej) przechodzące na północ do Etiopii.
Jezioro Turkana widziane z Wyspy Południowej.
Pytania i odpowiedzi
P: Jaka jest dawna nazwa jeziora Turkana?
A: Jezioro Turkana nazywało się wcześniej Jeziorem Rudolf.
P: Jakiego rodzaju jest to jezioro?
O: Jezioro Turkana jest jeziorem pustynnym i największym jeziorem alkalicznym na świecie.
P: Jak plasuje się ono wśród wszystkich jezior pod względem wielkości?
O: Jezioro Turkana zajmuje 24 miejsce wśród wszystkich jezior pod względem powierzchni.
P: Czy woda jest zdatna do picia?
O: Woda w jeziorze Turkana nadaje się do picia, ale nie jest smaczna.
P: Czy w pobliżu jeziora znajdują się jakieś parki narodowe?
O: Tak, w pobliżu jeziora znajduje się kilka parków narodowych, w tym Park Narodowy Sibiloi, Park Narodowy Central Island i Park Narodowy South Island.
P: Jakie dzikie zwierzęta można spotkać w jeziorze i jego okolicach?
O: Dzikie zwierzęta, które można spotkać w jeziorze i wokół niego to krokodyle nilowe, skorpiony, węże dywanowe i inne zwierzęta.
P: Dlaczego ten obszar jest ważny dla antropologów?
O: Antropolodzy uważają ten obszar za ważny, ponieważ znaleziono tu wiele skamieniałości hominidów, w tym szkielet chłopca zwanego "Turkana Boy", odkryty w 1984 roku.
Przeszukaj encyklopedię