KGB jest rosyjskojęzycznym skrótem od nazwy Komitet Bezpieczeństwa Państwowego. Była to główna agencja bezpieczeństwa wewnętrznego Związku Radzieckiego od 1954 roku do jego rozpadu w 1991 roku. Powstało w 1954 roku jako następca wcześniejszych agencji: Czeka, NKGB i MGB.

Podczas zimnej wojny KGB zwalczało "ideologiczną działalność wywrotową". Oznaczało to tłumienie nieortodoksyjnych idei politycznych i religijnych oraz ludzi, którzy te idee wyznawali. Polityka sowiecka nakazywała KGB (i tajnym służbom państw satelickich) monitorowanie opinii publicznej i prywatnej, wewnętrznych przewrotów i ewentualnych spisków kontrrewolucyjnych w bloku sowieckim.

KGB odegrało zasadniczą rolę w zdławieniu rewolucji węgierskiej 1956 roku i Praskiej Wiosny "socjalizmu z ludzką twarzą" w 1968 roku w Czechosłowacji. Zapis niektórych z jej działań znajduje się w Archiwum Mitrokina.

Powstanie i struktura

Komitet powołano formalnie w 1954 roku jako scentralizowaną służbę bezpieczeństwa państwowego, integrującą zadania wywiadowcze, kontrwywiadowcze, ochrony porządku wewnętrznego oraz ochrony granic. KGB podlegało Radzie Ministrów ZSRR, lecz de facto działało w silnej symbiozie z aparatem partyjnym Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego.

W strukturze KGB wyróżniano wydziały odpowiadające za: wywiad zagraniczny, kontrwywiad, kontrolę nad armią i siłami zbrojnymi, bezpieczeństwo ekonomiczne, ochronę przywódców państwowych oraz nadzór nad granicami (oddziały pograniczne) i oddziały wewnętrzne (oddziały wojsk wewnętrznych). KGB dysponowało rozbudowaną siecią informatorów, agentury oraz specjalnych jednostek operacyjnych.

Zadania i metody działania

Główne zadania KGB obejmowały:

  • wykrywanie i neutralizowanie działalności opozycyjnej i dysydentów,
  • kontrwywiad i ochrona przed infiltracją cudzoziemskich agend,
  • wywiad zagraniczny oraz prowadzenie operacji specjalnych poza granicami ZSRR,
  • kontrola ideologiczna i cenzura,
  • ochrona aparatczyków partyjnych i kluczowych obiektów państwowych,
  • zwalczanie przestępczości zorganizowanej i ochrona gospodarki przed sabotażem.

Metody pracy obejmowały inwigilację (podsłuchy telefoniczne, obserwacja), penetrację środowisk opozycyjnych, werbowanie tajnych współpracowników (informatorów), podszywanie się i prowokacje, manipulacje informacją oraz stosowanie represji prawnych i administracyjnych. W praktyce stosowano także nadużycia, jak izolacja, internowanie, przymusowe leczenie psychiatryczne czy wymuszane emigracje dysydentów.

Działania zagraniczne i "aktywnye meropriyatiya"

Poza tradycyjnym wywiadem KGB prowadziło tzw. działania aktywne (ros. aktyvnye meropriyatiya) — kampanie dezinformacyjne, operacje wpływu, prowokacje polityczne, fałszywe dokumenty i czasami akcje sabotażowe. Miały one na celu osłabienie przeciwników ZSRR, wpływanie na opinie publiczną i politykę w krajach zachodnich oraz wspieranie przyjaznych reżimów w krajach trzeciego świata.

Represje wewnętrzne i prześladowania

KGB było jednym z głównych instrumentów utrzymania monopolu władzy przez partię. Monitorowało i represjonowało środowiska intelektualne, religijne, mniejszości narodowe oraz wszelkich krytyków systemu. Znane są przypadki skazywania dysydentów na długoletnie wyroki, wysyłania do łagrów, stosowania psychicznego i fizycznego nacisku oraz wykorzystywania instytucji psychiatrii do uciszania przeciwników politycznych.

Rola w kluczowych wydarzeniach i słynni szefowie

KGB miało wpływ na wiele wydarzeń politycznych w bloku wschodnim, w tym interwencje militarne i wsparcie dla lojalnych władz w krajach satelickich. W okresie swojej działalności instytucja ta była kierowana przez kilku szefów, z których najbardziej znanymi byli m.in. Jurij Andropow (przewodniczący KGB w latach 1967–1982, później I sekretarz KC KPZR) oraz Władimir Kryuczkow (przewodniczący w latach 1988–1991), który odegrał rolę w próbie zamachu stanu w sierpniu 1991 roku.

Ujawnienia i Archiwum Mitrokhina

Po upadku ZSRR część działań KGB została ujawniona dzięki dezerterom i badaczom. Jednym z ważnych źródeł stało się tzw. Archiwum Mitrokhina — zbiór notatek sporządzonych przez byłego pracownika archiwum KGB, Wasilija Mitrokhina, które dokumentują wiele operacji wywiadowczych i metod działania komitetu. Materiały te przyczyniły się do lepszego zrozumienia skali i sposobu funkcjonowania sowieckich służb.

Koniec i następcy

Upadek ZSRR i nieudana próba zamachu stanu w sierpniu 1991 roku przyspieszyły rozwiązanie KGB. Po formalnym likwidowaniu Komitetu jego funkcje zostały rozdzielone między nowe instytucje powstałego Federacyjnego Państwa Rosyjskiego — wśród najważniejszych następców wymienia się Federalną Służbę Bezpieczeństwa (FSB) — odpowiedzialną głównie za bezpieczeństwo wewnętrzne, Służbę Wywiadu Zagranicznego (SVR) — za wywiad zagraniczny, oraz inne służby specjalne i ochronne.

Ocena i dziedzictwo

KGB pozostawiło po sobie skomplikowane dziedzictwo: z jednej strony uznawane było za skuteczną służbę wywiadowczą i kontrwywiadowczą wpływającą na utrzymanie porządku w państwie, z drugiej — obciążone licznymi zarzutami o naruszanie praw człowieka, tłumienie wolności obywatelskich i działalność operacyjną poza granicami prawa. Badania historyczne i archiwalia stopniowo odsłaniają dalsze aspekty działalności tej instytucji.