Nic nie wiadomo o jego wczesnym życiu. Nie wiadomo nawet, czy "Howard Staunton" był jego imieniem w chwili urodzenia. Nigdy nie znaleziono aktu urodzenia Staunton'a; jako rok urodzenia podał 1810. Jego rodzice i miejsce urodzenia są nieznane.
23 lipca 1849 roku Staunton ożenił się z Frances Carpenter Nethersole, która miała ośmioro dzieci z poprzedniego małżeństwa.
W 1849 roku Nathaniel Cook zarejestrował wzór scenografii szachowej, a Jaques z Londynu otrzymał prawa do produkcji. Staunton zareklamował nowy zestaw w swojej kolumnie szachowej Illustrated London News, zwracając uwagę, że są one łatwe do zidentyfikowania, bardzo stabilne i dobrze wyglądające. Na początku, etykieta każdego pudełka była podpisana przez Staunton'a atramentem; później jego podpis został wydrukowany na etykiecie Jacques'a. Jaques płacił mu nie tylko za swój podpis, ale także za wtyczki, które umieścił w Illustrated London News. Każdy sprzedany zestaw przynosił mu pewną opłatę. Wzór stał się popularny, a zestawy "Wzór Staunton" stały się od tego czasu standardem dla imprez konkurencyjnych.
Pierwsze kroki w szachach
Staunton miał 26 lat, gdy poważnie interesował się szachami. W 1838 roku rozegrał wiele partii z kapitanem Evansem, wynalazcą Evans Gambit, a także przegrał mecz z niemieckim szachistą Aaronem Alexandrem. Do 1840 roku poprawił się wystarczająco, by wygrać mecz z niemieckim mistrzem H.W. Popertem. Od maja do grudnia 1840 roku Staunton redagował kolumnę szachową dla Nowego Dziennika Sądowego. Następnie został redaktorem czasopisma "British Miscellany", a jego szachowa kolumna rozwinęła się w osobne czasopismo "Kronika szachisty", które Staunton posiadał i redagował do początku lat pięćdziesiątych XIX wieku.
Na początku 1843 roku Staunton zwyciężył w długiej serii gier przeciwko Johnowi Cochrane'owi, silnemu graczowi. Nieco później w tym samym roku przegrał krótki mecz (2½-3½) w Londynie z przyjezdnym francuskim zawodnikiem Saint-Amantem, który był wówczas najlepszym francuskim zawodnikiem.
Staunton wyzwał Saint-Amant na dłuższy mecz, który miał być rozegrany w Paryżu w Café de la Régence, za stawkę 100 funtów (równowartość około 75.000 funtów dzisiaj). Staunton zabrał Thomasa Worralla i Harry'ego Wilsona do Paryża jako swoich asystentów; jest to pierwszy znany przypadek, w którym w meczu szachowym użyto sekund. Staunton zdobył prowadzenie w siedmiu grach, ale potem walczył o utrzymanie go przed wygraniem meczu 13-8 (jedenaście wygranych, cztery remisy i sześć przegranych) w grudniu 1843 roku.
Saint-Amant chciał trzeciego meczu, ale Staunton był początkowo niechętny, ponieważ podczas drugiego meczu miał problemy z sercem. Po długich, trudnych negocjacjach, o których doniósł w Kronice Szachowej, Staunton udał się do Paryża z zamiarem rozpoczęcia trzeciego meczu w październiku 1844 roku, ale podczas podróży złapał zapalenie płuc i prawie umarł; mecz został przełożony i nigdy nie odbył się.
Kilku współczesnych komentatorów uważa Stauntona za faktycznego Mistrza Świata po jego zwycięstwie nad Saint-Amantem, chociaż ten tytuł jeszcze formalnie nie istniał.
Angielskie otwarcie, tak nazwane, ponieważ Staunton zagrał je przeciwko Saint-Amant.
W 1845 roku Staunton założył kolumnę szachową dla Illustrated London News, która stała się najbardziej wpływową kolumną szachową na świecie i którą kontynuował do końca życia. Chociaż jego artykuły koncentrowały się głównie na grze w szachy na szachownicy, znaczna część z nich dotyczyła szachów korespondencyjnych. Niektóre z nich z entuzjazmem śledziły postępy obiecujących młodych ludzi, w tym Paula Morphy'ego. Staunton wyprodukował ponad 1400 artykułów tygodniowo dla Illustrated London News.
Pierwszy mecz szachowy telegrafem elektrycznym odbył się w 1844 roku, pomiędzy Waszyngtonem a Baltimore. W kwietniu 1845 r. Staunton i kapitan Kennedy pojechali do Gosport, by telegrafem rozegrać dwa mecze z grupą w Londynie. Staunton od dawna interesował się tym rozwiązaniem problemu trudności w podróży i relacjonował gry telegraficzne w Illustrated London News. W 1871 roku jego raport z meczu telegraficznego pomiędzy Sydney i Adelajdą wyliczył, że 74 ruchy najdłuższego meczu przebyły łącznie 220.000 mil (nie mniej niż odległość między Ziemią a Księżycem).
W 1847 roku Staunton opublikował swoje najsłynniejsze dzieło, The Chess-Player's Handbook, które jest jeszcze w druku. Zawierał on ponad 300 stron analizy otwarcia i prawie 100 stron analizy gry końcowej. Jeszcze w 1846 roku znalazł czas na dwa mecze, komfortowo pokonując dwóch profesjonalistów.
Londyn 1851
Staunton zaproponował, a następnie objął prowadzenie w organizacji pierwszego w historii międzynarodowego turnieju w 1851 roku. Uważał, że Wielka Wystawa w 1851 roku stanowi wyjątkową okazję, ponieważ trudności, które zablokowały międzynarodowy udział w turnieju, zostaną znacznie zredukowane.
Komitet zorganizował również "Londyński Turniej Prowincjonalny" dla innych graczy brytyjskich i wypromował niektórych uczestników do gry w Międzynarodowym Turnieju, aby uzyskać odpowiednią liczbę graczy do turnieju pucharowego.
Turniej był sukcesem, ale rozczarowującym dla Stauntona osobiście; w drugiej rundzie został znokautowany przez Anderssena, który wygrał turniej przekonująco, a w play-off o trzecie miejsce Staunton został wąsko pokonany przez Elijah Williamsa. Być może Staunton przesadził, występując zarówno jako zawodnik, jak i sekretarz komitetu organizacyjnego. W 1852 roku Staunton opublikował książkę "The Chess Tournament" (Turniej szachowy), w której szczegółowo opisał wysiłki, jakie musiał podjąć, aby międzynarodowy turniej w Londynie został rozegrany i przedstawił wszystkie gry wraz z komentarzami na temat gry.
Londyński Klub Szachowy, który odpadł wraz ze Stauntonem i jego kolegami, zorganizował turniej, który został rozegrany miesiąc później i miał wielonarodowy zestaw graczy, z których wielu brało udział w turnieju Stauntona. Wynik był taki sam - wygrał Anderssen.
W połowie lat 50. Staunton dostał kontrakt na edycję tekstu Szekspira. Edycja ta ukazywała się w częściach od 1857 do 1860 roku; praca ta była chwalona w recenzjach.
Morphy
Podczas gdy Staunton był zajęty edycją szekspirowską, otrzymał uprzejmy list od Klubu Szachowego Nowego Orleanu, zapraszający go do tego miasta, by zagrał Paula Morphy'ego, który wygrał pierwszy Amerykański Kongres Szachowy. Staunton odpowiedział, dziękując Klubowi i Morphy'emu "za zaszczyt wynikający z wyboru mnie jako przeciwnika takiego mistrza". Staunton zaznaczył, że nie brał udziału w zawodach od kilku lat i pracował sześć dni w tygodniu (przy redagowaniu Szekspira), a więc nie mógł odbyć podróży przez Atlantyk na mecz. W "Illustrated London News" napisał również, że
"został zmuszony, przez żmudne zajęcie literackie, do porzucenia praktyki szachowej, poza odpustem okazjonalnej gry... Jeśli pan Morphy, którego umiejętności budzą nasz najżywszy zachwyt, pragnie zdobyć ostrogi wśród rycerstwa szachowego Europy, musi skorzystać z planowanej na przyszły rok wizyty; spotka się wówczas w tym kraju, we Francji, w Niemczech i w Rosji, wielu mistrzów... gotowych przetestować i uszanować jego waleczność".
Historyk szachów H.J.R. Murray napisał, że list i artykuł Stauntona należało interpretować jako uprzejmą odmowę oferty, ale Morphy zinterpretował je inaczej, a jednym z głównych powodów jego wizyty w Europie w 1858 roku była nadzieja na rozegranie meczu ze Stauntonem. p415
Po przybyciu do Anglii w czerwcu 1858 roku, Morphy natychmiast wyzwał Staunton na mecz. Na początku Staunton odrzucił ofertę Morphy'ego mówiąc, że wyzwanie przyszło za późno. Morphy nie zrezygnował z negocjacji i nakłaniał Staunton do gry. Na początku lipca Staunton zgodził się pod warunkiem, że otrzyma czas na powrót do praktyki i pod warunkiem, że będzie w stanie poradzić sobie z tym wszystkim bez łamania kontraktu na publikację swojej szekspirowskiej pracy. Na początku sierpnia Morphy napisał z prośbą do Staunton, kiedy mecz może się odbyć, a Staunton ponownie poprosił o kilka tygodni opóźnienia. Tuż przed wyjazdem Staunton'a z Londynu do Birmingham, jego stary wróg George Walker opublikował artykuł oskarżający go o próbę opóźniania meczu na czas nieokreślony, a Staunton otrzymał kolejny list od Morphy'ego, w którym naciskał na niego, by podał datę meczu. Staunton i Morphy spotkali się towarzysko w Birmingham i po napiętej dyskusji, Staunton zgodził się zagrać na początku listopada. We wrześniu w "Illustrated London News" wydrukowano zarówno bezpłatny, całostronicowy artykuł o Morphym, jak i bezpłatną wzmiankę o nim w kolumnie szachowej. 6 października 1858 roku, podczas pobytu w Paryżu, Morphy napisał do Staunton list otwarty, który został również rozesłany do kilku publikacji, w którym Morphy skarżył się na zachowanie Staunton. Staunton odpowiedział 9 października, powtarzając trudności, z którymi się borykał, ale teraz podając je jako powody do odwołania meczu. W dniu 23 października Staunton opublikował całą swoją odpowiedź wraz z częściową kopią listu otwartego Morphy'ego. Główna krytyka Staunton'a nigdy nie dotyczyła jego porażki w grze Morphy'ego. Jak ujął to Lord Lyttleton w liście do Morphy'ego:
"W ogólnych okolicznościach sprawy, sądzę, że pan Staunton był całkiem uzasadniony, aby odrzucić mecz... Nie mogę nie myśleć, że... Pan Staunton mógł ci o tym powiedzieć na długo przed tym, jak to zrobił... Wydaje mi się jasne, że pan Staunton dał panu wszelkie powody, by przypuszczać, że będzie gotowy na mecz w krótkim czasie....".
Późniejsze życie
Staunton kontynuował pisanie kolumny szachowej w Illustrated London News aż do swojej śmierci w 1874 roku, witając z entuzjazmem nowe wydarzenia. W 1860 roku opublikował Chess Praxis, dodatek do swojego dzieła "The Chess Player's Handbook" z 1847 roku. Nowa książka poświęciła 168 stron na przedstawienie wielu gier Morphy'ego i pochwaliła grę Amerykanina. Pięć lat później Staunton opublikował "Great Schools of England" (1865), którego głównym tematem była historia głównych angielskich szkół publicznych, ale który również przedstawiał pewne postępowe idee: nauka może się udać tylko wtedy, gdy zaangażuje się aktywne zainteresowanie ucznia; należy unikać kar cielesnych i zlikwidować pedałowanie. Większość późniejszego życia spędził na pisaniu o Szekspirze, w tym: fotolitograficzną reprodukcję ado z 1600 r. o niczym z 1864 r. oraz pierwsze folio Szekspira z 1866 r. Pisał artykuły o Niepodejrzanych zafałszowaniach tekstu Szekspira, publikowane od 1872 roku do jego śmierci. Wszystkie te prace były wówczas wysoko cenione. Kiedy zmarł nagle na chorobę serca, 22 czerwca 1874 roku, był przy swoim biurku pisząc jedną z tych gazet. W tym samym czasie pracował również nad swoją ostatnią książką szachową, Szachy: teoria i praktyka, która została opublikowana pośmiertnie w 1876 roku.
Tablica pamiątkowa wisi teraz w jego starej rezydencji przy 117 Lansdowne Road, London W11. W 1997 r. nad jego grobem na cmentarzu Kensal Green w Londynie, który wcześniej był nieoznakowany i zaniedbany, wzniesiono kamień pamiątkowy z grawurą rycerza szachowego.
