Wieloryb szary (Eschrichtius robustus) jest walenem fiszbinowym (filtratorem), wyposażonym w charakterystyczne fiszbiny zamiast zębów i grubą warstwę tłuszczu (tran) sięgającą do ok. 25 cm. Dzięki szaremu, plamistemu ubarwieniu oraz licznym porostom i skorupiakom przyczepionym do skóry wygląda na „poszarpanego”. Historycznie, ze względu na zaciekłą obronę cieląt — matki potrafiły atakować wielorybników i przewracać ich łodzie — rybaków nazywali je diabelskimi rybami. W literaturze i obserwacjach morza często można też spotkać opisy ich bliskich kontaktów z ludźmi i łodziami.

Wygląd i wielkość

  • Długość ciała dorosłych osobników: zwykle 11–15 m, samice nieco dłuższe.
  • Masa: do kilkudziesięciu ton (rzędu 30–40 t).
  • Skóra: plamista, z licznymi przyrostami (barnacles) i pasożytami zewnętrznymi, co daje charakterystyczny „poszarpany” wygląd.
  • Zamiast wyraźnego grzbietu mają garb z kilkoma wybrzuszeniami („kłami”) — brak typowej płetwy grzbietowej.
  • Gruba warstwa tłuszczu (tran) izoluje przed zimnem i magazynuje energię.

Wędrówki

Szare wieloryby są znane z jednych z najdłuższych migracji wśród ssaków morskich. Każdego roku przemieszczają się z zimowisk rozrodczych w ciepłych lagunach półwyspu Baja California (Meksyk) do letnich żerowisk w zimnych wodach Arktyki (Morze Beringa i Morze Czukockie) i z powrotem. Trasa ta może liczyć kilka tysięcy kilometrów w jedną stronę — cały cykl migracyjny to często 10 000–20 000 km rocznie w obie strony, a migracja odbywa się zwykle w stadach lub luźnych grupach.

Zachowanie i odżywianie

Szare wieloryby żywią się przede wszystkim bezkręgowcami bentosowymi — małymi skorupiakami (np. amfipodami), mięczakami i innymi organizmami żyjącymi w osadach dennch. W przeciwieństwie do wielu innych fiszbinowców, szary wieloryb często żeruje przy dnie: odwraca pysk ku dnu i odsysa osad, filtrując z niego organizmy. Ten sposób żerowania powoduje wzburzanie dna i chmurę mułu widoczną na powierzchni.

Mogą nurkować zazwyczaj kilkanaście minut, ale nawet do 30 minut, i schodzić na głębokość sięgającą około 150 m (ok. 500 stóp). Są zwinnymi pływakami i wykazują różnorodne zachowania powierzchniowe: wyskoki (breaching), wystawianie głowy ponad wodę (spyhopping) czy „machanie” płetwami.

Komunikacja i dźwięki

Szare wieloryby wydają rozmaite dźwięki: niskoczęstotliwościowe pomruki, stłumione gwizdy i chrząkania. Służą one komunikacji między osobnikami (np. matką i cielęciem) oraz prawdopodobnie do koordynowania zachowań społecznych. Nie są jednak znane z używania echolokacji tak jak waleni z grupy zębowców.

Rozród i opieka nad młodymi

  • Okres godowy i kalving odbywa się zwykle w zimowych lagunach przy Baja California (grudzień–marzec).
  • Ciężarny okres trwa około 13–14 miesięcy.
  • Cielęta rodzą się wiosną/wczesnym latem lub na zimowiskach w trakcie migracji, mają ok. 4–6 m długości i szybko przybierają na wadze dzięki wysokotłuszczowemu mleku matki.
  • Matki są bardzo opiekuńcze i chronią młode przez kilka miesięcy; karmienie trwa zwykle kilka miesięcy (często 6–8), a młode dołączają do migracji matki.

Zagrożenia i ochrona

Historycznie populacje szarego wieloryba zostały niemal wytępione przez komercyjne wielorybnictwo. Populacja wschodniego Pacyfiku (Eastern North Pacific) w dużej mierze się odrodziła po zakazie połowów i jest obecnie uważana za względnie stabilną. Natomiast niewielka populacja zachodniego Pacyfiku (Western North Pacific) pozostaje krytycznie zagrożona.

Główne współczesne zagrożenia to:

  • uderzenia statków (ship strikes),
  • zaplątywanie się w sieci rybackie (entanglement),
  • degradacja i utrata siedlisk (w tym zmiany w dostępności pokarmu związane z ociepleniem klimatu i zmianami w łańcuchu troficznym),
  • zanieczyszczenia i hałas podwodny, który może zaburzać komunikację i migracje.

Wiele krajów i organizacji międzynarodowych podejmuje działania ochronne — zakazy komercyjnego wielorybnictwa, monitoring migracji, wyznaczanie obszarów ochronnych i działania zmniejszające kolizje ze statkami.

Co warto wiedzieć

  • Szary wieloryb jest interesującym przykładem gatunku, który częściowo się odbudował po intensywnym polowaniu, ale wciąż wymaga ochrony i nadzoru.
  • Są łatwe do obserwacji z brzegu podczas migracji, co czyni je popularnym obiektem obserwacji przyrody wzdłuż zachodnich wybrzeży Ameryki Północnej.

Wiele aspektów biologii i ekologii Eschrichtius robustus wciąż jest przedmiotem badań, zwłaszcza w kontekście zmian klimatycznych i ich wpływu na dostępność żerowisk oraz migracje.