Dzięcioł duży (Dendrocopos major) — opis, wygląd, zwyczaje i występowanie

Wygląd i wymiary

Dzięcioł duży ma sylwetkę typową dla przedstawicieli rodziny dzięciołowatych: silny dziób do dłutowania, krótki grzbietowy ogon używany jako podpórka oraz zwarte, muskularne ciało. Przeciętne wymiary to około 22–27 cm długości ciała, rozpiętość skrzydeł 34–39 cm i masa około 70–100 g. Upierzenie jest przede wszystkim czarne i białe: białe paski na skrzydłach i plecach, czarna głowa z białymi policzkami, czerwone pole pod ogonem. Młode mają bardziej przydymione kolory i często jaśniejszy, czerwony czub.

Głos i bębnienie

Poza głosami (krótkie, ostre odgłosy typu „kik” lub „kiik”) charakterystycznym zachowaniem dzięcioła dużego jest bębnienie — szybkie, perkusyjne uderzanie dziobem o drewno lub cienkie gałęzie. Bębnienie służy komunikacji między ptakami, oznaczaniu terytorium i przyciąganiu partnera. Tempo i rytm bębnienia różnią się u poszczególnych osobników i mogą być używane do rozpoznania osobnika lub pary.

Zachowanie i adaptacje

Dzięcioły te dłutoją do pni i gałęzi w poszukiwaniu pożywienia oraz w celu wykucia dziupli lęgowych. Mają liczne anatomiczne i fizjologiczne przystosowania chroniące mózg przed urazami powstałymi wskutek silnych uderzeń – m.in. masywną czaszkę, specjalne ułożenie kości i mięśni oraz długie języki osłonięte specjalnymi mięśniami i kośćmi podpierającymi, które mogą owijać się wokół czaszki. Język jest często lepkawy i zakończony haczykowatym, chwytnym końcem, co ułatwia wyciąganie larw z pęknięć kory.

Pokarm

Dzięcioł duży jest oportunistycznym wszystkozjadem. Jego dieta obejmuje:

• larwy i dorosłe owady żyjące pod korą i w drewnie;
• nasiona i nasiona szyszek drzew iglastych, zwłaszcza z sosnowych szyszek;
• owocowe i orzechowe nasiona oraz jagody;
• jaja i pisklęta innych ptaków — zdarza się, że dzięcioły wykorzystują dostęp do gniazd, szczególnie gdy występuje deficyt innego pokarmu.

W okresie zimowym chętnie odwiedza karmniki, gdzie zjada nasiona słonecznika lub orzechy. Potrafi także magazynować zapasy w zakamarkach kory.

Rozmnażanie i rozwój piskląt

Lęgi odbywają się zwykle w wykutych przez parę dziuplach w żywych lub martwych drzewach. Dziuple nie są wyścielane poza wiórami drzewnymi powstającymi podczas dłutowania. Typowa zniesienie obejmuje 4–7 jaj. Inkubacja trwa zwykle około 11–14 dni i prowadzona jest przez oboje rodziców. Pisklęta opuszczają dziuplę (wylatują) po około 18–21 dniach od wyklucia; po wylocie są jeszcze dokarmiane przez dorosłych przez około dziesięć dni, aż do osiągnięcia samodzielności.

Występowanie i siedliska

Gatunek ten występuje w całej Eurazji i w niektórych częściach Afryki Północnej. Zazwyczaj jest rezydentem, ale populacje z północnych obszarów mogą wykazywać częściową migrację lub okresowe wędrówki w latach, gdy brakuje dostępnego pożywienia z drzew iglastych. Niektóre osobniki skolonizowały Irlandię, a sporadycznie odnotowuje się też pojawienia w Ameryce Północnej.

Dzięcioł duży zasiedla różnorodne typy lasów — liściaste, mieszane i iglaste — a także parki, sady i miejskie tereny zielone. Jest stosunkowo tolerancyjny wobec ludzi i często spotykany w bliskim sąsiedztwie zabudowań, jeśli dostępne są stare drzewa nadające się do gniazdowania i źródła pożywienia.

Status ochronny i zagrożenia

Obecnie dzięcioł duży nie jest uważany za gatunek zagrożony i na skalę światową ma status Least Concern (stan stabilny). Mimo to lokalne populacje mogą być narażone na:

• utratę siedlisk (wycinka starych drzew i całych fragmentów lasów),
• niszczenie miejsc lęgowych,
• zanieczyszczenie środowiska i intensyfikację gospodarki leśnej zmniejszającą dostępność martwego drewna.

Zachęcanie do pozostawiania starych drzew i martwego drewna w lasach, montowanie budek lęgowych oraz utrzymanie zróżnicowanych drzewostanów sprzyja utrzymaniu tej barwnej i pożytecznej części fauny leśnej.