FARC: definicja, historia i rola partyzantów w Kolumbii

FARC (lub FARC-EP) jest skrótem od Fuerzas Armadas Revolucionarias de Colombia - Ejército del Pueblo. To największa i najdłużej działająca w Kolumbii organizacja partyzancka, która początkowo deklarowała marksistowsko-leninowskie korzenie. Po przetłumaczeniu nazwy na język angielski używa się określenia Revolutionary Armed Forces of Colombia - People's Army. FARC od lat 60. była jednym z głównych aktorów trwającego pół wieku konfliktu zbrojnego w Kolumbii.

Klasyfikacja i kontrowersje

Rządy Kolumbii, Stanów Zjednoczonych, Kanady oraz instytucje jak Unia Europejska zakwalifikowały tę organizację jako grupę terrorystyczną. Inne państwa — m.in. Ekwador, Brazylia, Argentyna, Chile, Kuba i Wenezuela — nie nadały jej takiego statusu i nazywają ją często powstańcami. Na przykład prezydent Wenezueli, Hugo Chávez, w 2008 roku publicznie odrzucił klasyfikację jako „terrorystów” i wzywał do traktowania ich jako sił walczących, co jego zdaniem pociągałoby za sobą obowiązek stosowania się do konwencji humanitarnych (m.in. Konwencji Genewskich).

Powstanie i działalność

FARC została założona w latach 60. jako zbrojne skrzydło Kolumbijskiej Partii Komunistycznej. Początkowo była ruchem partyzanckim koncentrującym się na walce o reformy rolne i przeciwdziałaniu marginalizacji wsi. W kolejnych dekadach, zwłaszcza od lat 80., FARC zaangażowała się również w handel nielegalnymi narkotykami, co znacząco zmieniło źródła finansowania i strukturę organizacji. To zaangażowanie doprowadziło do formalnego zerwania z Komunistyczną Partią Kolumbii i powołania politycznego organu znanego jako Ukryta Kolumbijska Partia Komunistyczna (organizacja równoległa do zbrojnego skrzydła).

W szczytowym okresie (lata 90. i początek XXI wieku) liczebność FARC była szacowana na kilkanaście tysięcy bojowników — różne źródła podawały od kilku do nawet kilkunastu tysięcy członków. Według danych rządowych z 2008 r. miała około 6–8 tysięcy członków (spadek z ~16 tysięcy w 2001 r.), natomiast inne źródła podawały wyższe wartości, nawet do 18 000. FARC prowadziła działalność na znacznych obszarach kraju — według różnych ocen obecna była na ok. 15–20% terytorium Kolumbii, ze szczególnym nasileniem w południowo‑wschodnich dżunglach i na równinach u podnóża Andów.

Konflikt zbrojny w Kolumbii pociągnął za sobą ogromne koszty humanitarne: dziesiątki tysięcy zabitych oraz miliony osób przesiedlonych, a także poważne naruszenia praw człowieka popełniane zarówno przez siły zbrojne, partyzantów, jak i paramilitarne ugrupowania.

Negocjacje pokojowe i porozumienie 2016

W wyniku długich negocjacji, prowadzonych m.in. na Kubie, w czerwcu 2016 roku FARC podpisała porozumienie o zawieszeniu broni z prezydentem Kolumbii, Juanem Manuelem Santosem, w Hawanie. Porozumienie zawierało kompleksowe ustalenia dotyczące rozbrojenia, sprawiedliwości przejściowej, planów rozwoju obszarów wiejskich, politycznej transformacji FARC oraz programów reintegracji byłych bojowników.

25 sierpnia 2016 r. rząd ogłosił osiągnięcie porozumienia po czterech latach negocjacji i zaplanował referendum ogólnokrajowe. Referendum z 2 października zakończyło się jednak nieznaczną przewagą głosów przeciwnych (50,24% głosów przeciw). Po tej porażce strony dopracowały zmieniony układ pokojowy, który podpisano 24 listopada 2016 r., a następnie zatwierdził go kolumbijski Kongres 30 listopada 2016 r.

Demobilizacja, polityczna transformacja i dalsze wyzwania

W dniu 27 czerwca 2017 r. większość struktur FARC oficjalnie zakończyła działalność zbrojną, rozbrajając się i przekazując swoją broń misji obserwacyjnej Organizacji Narodów Zjednoczonych. Na mocy porozumienia część byłych bojowników przeszła proces reintegracji społecznej i politycznej.

Po demobilizacji część dawnej organizacji przekształciła się w legalną partię polityczną — zarejestrowaną jako Fuerza Alternativa Revolucionaria del Común (FARC), która później zmieniła nazwę i działała pod szyldem „Comunes”. Jednak proces transformacji był trudny: niektórzy eks‑bohaterowie zostali zamordowani, część odrzuciła porozumienie i przeszła do tzw. frakcji dysydenckich (tzw. disidencias), które kontynuują działalność przestępczą, w tym handel narkotykami, nielegalne wydobycie i wymuszenia. Obecność innych zbrojnych aktorów — np. ELN oraz różnorodnych grup przestępczych — utrudnia całkowite zakończenie przemocy na wielu obszarach wiejskich.

Porozumienie pokojowe wprowadziło też mechanizmy odpowiedzialności, w tym Specjalną Jurysdykcję dla Pokoju (JEP), mającą badać zbrodnie związane z konfliktem i wymierzać kary oraz rekompensaty w ramach procesu pojednania.

Podsumowanie

FARC odegrała przez dekady kluczową rolę w kolumbijskim konflikcie — jako ruch partyzancki, struktura zbrojna i aktor zaangażowany w przestępcze sieci finansowania. Porozumienie z 2016 r. i proces demobilizacji stanowią ważny krok w stronę zakończenia walk, ale pełna stabilizacja wymaga dalszych działań: realizacji zobowiązań dotyczących reformy rolnej i rozwoju wiejskiego, efektywnej reintegracji byłych bojowników oraz zwalczania dysydentów i przestępczych sieci, które zastąpiły część dawnej struktury FARC.