Popielica jadalna (często nazywana też popielicą tłustą) — Glis glis — to niewielki ssak z rodziny popielicowatych, jedyny przedstawiciel rodzaju Glis. W tekście źródłowym pojawiają się historyczne i regionalne określenia, zachowane poniżej z oryginalnymi odnośnikami: lukarnem, co wynika z wcześniejszych, nieprecyzyjnych tłumaczeń i nazw ludowych. Popielica ma charakterystyczny, krępy tułów, puszysty ogon oraz duże, czujne oczy — przystosowania do nocnego, leśnego trybu życia.

Opis i cechy morfologiczne

Dorosłe popielice osiągają długość ciała około 12–19 cm, ogon mierzy dodatkowo 8–14 cm. Masa ciała waha się zwykle między 60 a 120 g, choć przed okresem hibernacji zwierzęta potrafią znacznie przybrać na wadze. Futro jest miękkie, szaro-brązowe u góry i jaśniejsze od spodu; ogon gęsto owłosiony.

Występowanie i środowisko

Popielica zamieszkuje naturalnie większą część Europy, preferując ciepłe, suchsze lasy liściaste i mieszane z rozwiniętą warstwą podszytu oraz obfitością dziupli i starych drzew, które służą jej jako kryjówki i miejsca gniazdowania. Gatunek był również przypadkowo wprowadzony poza naturalny zasięg, m.in. do rejonu Tring w Anglii, co opisano niżej.

Zachowanie i tryb życia

  • Popielica jest zwierzęciem nocnym i częściowo nadrzewnym — porusza się sprawnie po korze i gałęziach.
  • Hibernacja: gatunek hibernuje przez kilka miesięcy (zazwyczaj od jesieni do wiosny), magazynując tłuszcz i schronienie w dziuplach lub szczelinach skalnych.
  • Territorialność: poza okresem rozrodu popielice często żyją samotnie lub w małych grupach rodzinnych.

Dieta

Popielice są wszystkożerne, ale w głównej mierze zjadają:

  • orzechy (szczególnie orzechy leszczyny), nasiona i owoce,
  • owady, pędraki i drobne bezkręgowce,
  • czasami drobne kręgowce lub ptasie jaja.

Przed hibernacją intensywnie żerują, gromadząc tkankę tłuszczową potrzebną do przetrwania zimy.

Rozmnażanie

Okres rozrodczy przypada na późną wiosnę i wczesne lato. Samica rodzi zwykle 4–6 młodych po ciąży trwającej około 30 dni. Młode pozostają z matką kilka tygodni, po czym zaczynają samodzielne życie. W sprzyjających warunkach popielice mogą żyć kilka lat — w niewoli nawet ponad dekadę, na wolności rzadko dłużej niż kilka lat z powodu drapieżników i warunków środowiskowych.

Relacje z człowiekiem — historia użytkowania i kultura

Popielice mają długą historię kontaktów z ludźmi. Już starożytni Rzymianie hodowali je do celów spożywczych — zwierzęta te były trzymane w specjalnych pojemnikach z terakoty zwanych glirariami, które pełniły rolę prymitywnych klatek. W źródłach historycznych znajdują się informacje o używaniu mięsa i tłuszczu popielic jako pożywienia oraz środków leczniczych. W średniowiecznych dokumentach — jak wskazują zapisy z XIII wieku wspomina się o — popielice bywały wykorzystywane przez ludzi zarówno do celów spożywczych, jak i w przemyśle futrzarskim; tłuszcz popielicy stosowano czasem jako lekarstwo. W czasach niedostatku, zwłaszcza zimą, chłopi jedli popielice jako źródło białka.

Do dziś w niektórych regionach, np. w części Słowenii, zachowały się tradycje łapania i sporadycznego spożywania popielic; jest to element lokalnego dziedzictwa kulturowego i kulinarnego.

Popielica w Wielkiej Brytanii

Przypadkowe introdukcje doprowadziły do powstania izolowanych populacji poza naturalnym zasięgiem. Najsłynniejszy przypadek to wprowadzenie do okolic Tring w Anglii — w 1902 r. część osobników uciekła z prywatnej kolekcji Lionela Waltera Rothschilda, co dało początek stałej populacji. Obecnie brytyjska populacja popielic szacowana jest na około 10 000 osobników, skupionych w trójkącie o powierzchni około 200 mil kwadratowych (520 km2) między Beaconsfield, Aylesbury i Luton. Dla niektórych mieszkańców popielice bywają uciążliwe i są postrzegane jako szkodnik. W Wielkiej Brytanii kwestie związane z kontrolą populacji regulowane są prawnie — Wildlife and Countryside Act 1981 ogranicza dozwolone metody zabijania i przemieszczania zwierząt, a ich usunięcie z terenu może wymagać licencji.

Stan ochrony

Popielica jako gatunek nie jest obecnie zagrożona na skalę globalną i podlega ocenom zgodnym z kategoriami IUCN (najczęściej Least Concern), choć lokalne populacje mogą być narażone na utratę siedlisk, fragmentację lasów i presję ze strony działalności człowieka. Ochrona przepisami i zachowanie starych drzewostanów są istotne dla utrzymania stabilnych populacji tego gatunku.

Główne zagrożenia i ochrona siedlisk

  • utrata i fragmentacja lasów prowadząca do ograniczenia liczby dziupli i miejsc lęgowych;
  • intensyfikacja gospodarki leśnej i wycinki starych drzew;
  • w niektórych rejonach — prześladowanie jako szkodnika;
  • predacja naturalna (sowy, kuny, lisy) oraz wypadki komunikacyjne.

Ochrona popielicy opiera się na zachowaniu naturalnych siedlisk, pozostawianiu starych drzew z dziuplami, tworzeniu korytarzy ekologicznych między fragmentami lasu oraz na kontrolowanych działaniach zarządzania tam, gdzie gatunek wchodzi w konflikt z gospodarką człowieka.

Powiązania historyczne, kulinarne i kulturowe (np. praktyki rzymskie z glirariami i współczesne tradycje słoweńskie) pokazują, że popielica była i bywa elementem relacji ludzi z fauną — od udomowienia po współczesne wyzwania związane z ochroną przyrody i zarządzaniem populacjami.