Państwo Wspólnoty Narodów (Commonwealth realm) to kraj będący członkiem Wspólnoty Narodów, którego głową państwa jest ten sam monarcha co Wielkiej Brytanii. Do 2022 r. funkcję tę pełniła królowa Elżbieta II, obecnie monarchą jest król Karol III. System ten oznacza, że ten sam suweren jest formalnie głową państwa w kilku suwerennych państwach, przy czym każde z nich zachowuje pełną niezależność konstytucyjną i suwerenność w sprawach wewnętrznych i zagranicznych.

Uwaga o zmianach i pełna, aktualna lista

Lista państw, w których monarchą jest ten sam suweren, zmienia się w czasie — państwa mogą zdecydować o pozostaniu monarchią konstytucyjną lub przejściu na republikę. Na przykład Barbados (wymieniony powyżej) stał się republiką 30 listopada 2021 r. i przestał być jednym z państw, w których głową państwa jest monarcha brytyjski. Z drugiej strony w pierwotnej liście brakowało Belize, które jest jednym z obecnych państw wspólnoty z monarchą jako głową państwa.

Poniżej pełna lista państw (Commonwealth realms) posiadających wspólnego monarchę (stan na dziś):

  • Wielka Brytania (Zjednoczone Królestwo)
  • Antigua i Barbuda
  • Australia
  • Bahamy
  • Belize
  • Kanada
  • Grenada
  • Jamajka
  • Nowa Zelandia
  • Papua-Nowa Gwinea
  • Saint Kitts i Nevis
  • Święta Łucja
  • Saint Vincent i Grenadyny
  • Wyspy Salomona
  • Tuvalu

Rola gubernatora generalnego i odrębność konstytucyjna

We wszystkich krajach spoza Wielkiej Brytanii monarchę reprezentuje gubernator generalny, który jest mianowany przez monarchę na wniosek rządu danego państwa. Gubernator generalny wykonuje większość formalnych funkcji głowy państwa: nadaje sankcję królewską ustawom, mianuje i odwołuje rządy na podstawie zasad konstytucyjnych, reprezentuje państwo w uroczystościach i pełni funkcje reprezentacyjne.

Gubernator generalny dysponuje także tzw. rezerwowymi uprawnieniami (reserve powers), które mogą być użyte w sytuacjach kryzysowych — np. rozwiązanie parlamentu czy odwołanie rządu — zwykle zgodnie z konwencją konstytuacyjną danego kraju. W praktyce gubernator generalny działa na podstawie rad rządu danego państwa, ale w wyjątkowych okolicznościach może postąpić wbrew zaleceniom rządu, jeśli wymaga tego konstytucyjny interes państwa.

Pomimo wspólnej osoby monarchy, rząd Zjednoczonego Królestwa nie ma władzy w pozostałych realmach, a rządy tych krajów nie mają jurysdykcji w Wielkiej Brytanii. Każde państwo określa oficjalny tytuł monarchy dla własnych potrzeb. Zazwyczaj brzmi on w formie „Król/Królowa [nazwa państwa] i jej/ jego innych królestw i terytoriów, głowa Wspólnoty Narodów”. Niektóre państwa stosowały lub stosują warianty zawierające odniesienie do Zjednoczonego Królestwa czy tytuł „Obrońca wiary” (Defender of the Faith); przykłady historyczne to styl królowej używany w Kanadzie czy w dokumentach Grenady.

W ostatnich dekadach miały miejsce ważne wydarzenia konstytucyjne związane z tą formą państwowości: w 1982 r. w Kanadzie sfinalizowano patriację Konstytucji (w tym Kartę Praw i Swobód), a w 1986 r. uchwalono i wprowadzono w życie Australia Act — obie te zmiany umocniły niezależność konstytucyjną poszczególnych realmów, jednocześnie utrzymując wspólnego monarchy jako symboliczne i konstytucyjne ogniwo.

Podsumowując, „państwo Wspólnoty Narodów” (Commonwealth realm) to suwerenny kraj, który dzieli osobę monarchy z innymi realmami, lecz zachowuje odrębną konstytucję, rząd i system prawny. Status ten może ulegać zmianom w wyniku decyzji politycznych i konstytucyjnych podejmowanych wewnątrz każdego państwa.