Samuel Lewis Francis (25 czerwca 1923, San Mateo, Kalifornia - 4 listopada 1994, Santa Monica, Kalifornia) był amerykańskim malarzem i grafikiem, jednym z ważniejszych przedstawicieli powojennego malarstwa abstrakcyjnego. Jego twórczość łączyła cechy ekspresjonizmu abstrakcyjnego, malarstwa pola koloru (Color Field) oraz europejskiego tabloidu tachizmu, tworząc rozpoznawalny język oparty na intensywnych plamach barwnych, rozpryskach farby i silnym kontraście z pozostawionymi fragmentami niepomalowanego płótna.
Życie i edukacja
Urodził się w San Mateo w Kalifornii. Studiował botanikę, medycynę i psychologię na Uniwersytecie Kalifornijskim w Berkeley. Podczas II wojny światowej służył w Siłach Powietrznych Stanów Zjednoczonych. W wyniku wypadku lotniczego został ciężko ranny i przez kilka lat przebywał w szpitalu, gdzie po raz pierwszy zajął się malarstwem. Po rekonwalescencji powrócił do Berkeley, tym razem studiując kierunki artystyczne, co zapoczątkowało jego karierę zawodowego artysty.
Wczesne wpływy i pobyt w Europie
Początkowo Francis znajdował się pod wpływem twórczości czołowych abstrakcyjnych ekspresjonistów, takich jak Mark Rothko, Arshile Gorky i Clyfford Still. W latach 50. przeniósł się do Europy — spędził znaczący okres w Paryżu, gdzie w 1952 roku zorganizował swoją pierwszą wystawę. W Paryżu zetknął się z europejskimi nurtami, m.in. z Tachisme, co dodatkowo rozwinęło jego zainteresowanie spontanicznymi gestami malarskimi i eksperymentami z materią farby.
Styl i technika
W swojej dojrzałej twórczości Francis stosował duże formy malarskie, często o charakterze panoramicznym, w których dominowały intensywne, „wybuchowe” plamy koloru zestawione z rozległymi, często niepomalowanymi fragmentami płótna. Jego technika obejmowała rozpryskiwanie, chlapanie i nakładanie farby w zróżnicowanych gęstościach — od cienkich, przezroczystych laserunków po grube impasty. W twórczości graficznej wykorzystywał metody druku artystycznego, dzięki czemu powstawały litografie i odbitki przenoszące charakter jego malarstwa na medium graficzne.
Wiele prac cechuje napięcie pomiędzy strukturą a przypadkowością: precyzyjnie rozplanowane kompozycje równoważone są przez dramatyczne gesty pędzla i przypadkowe ślady farby. W późniejszym okresie coraz częściej eksperymentował z ograniczeniem malarskiej materii do krawędzi płótna, co dodatkowo eksponowało rolę „pustej” przestrzeni jako elementu kompozycji.
Pobyt w Azji i wpływy zen
Po latach w Europie Francis przebywał także w Japonii. Kontakt z kulturą japońską i praktykami buddyzmu zen wpłynął na jego wrażliwość na pustkę, ciszę i akcent na gest jako wyraz emocji — elementy te widoczne są zwłaszcza w kompozycjach, gdzie znaczącą rolę odgrywają pozostawione fragmenty niepomalowanego płótna.
Powrót do Kalifornii i dalsza kariera
Francis powrócił do Kalifornii w latach 60. i osiedlił się w Los Angeles, gdzie rozwijał swoją sztukę i kontynuował aktywność wystawienniczą. W kolejnych dekadach jego prace były pokazywane na wystawach w Stanach Zjednoczonych, Europie i Azji, umacniając jego pozycję jako jednego z rozpoznawalnych artystów amerykańskiego malarstwa abstrakcyjnego. Jego twórczość była często wiązana z ruchem Color Field ze względu na znaczenie koloru i wielkoformatowych pól barwnych.
Późne lata, choroba i ostatnie prace
W ostatnich trzech dekadach kariery Francis kontynuował eksperymenty formalne i techniczne. W ostatnim roku życia, cierpiąc na raka prostaty oraz po upadku, który uniemożliwił mu malowanie prawą ręką, wykonał imponującą serię około 150 niewielkich obrazów malowanych lewą ręką — była to forma intensywnego, twórczego rozliczenia tuż przed śmiercią. Zmarł 4 listopada 1994 roku w Santa Monica i został pochowany w Olema, w hrabstwie Marin w Kalifornii.
Fundacja i dziedzictwo
Po śmierci artysty powstała Fundacja Samuela L. Francisa, Inc. (znana również jako "Samuel L. Francis Art Museum, Inc." lub "Fundacja Sama Francisa"). Fundacja działa jako oficjalna posiadłość artysty i realizuje misję „badania, dokumentowania, ochrony i utrwalania dziedzictwa twórczego [Francisa]”. Amerykańskim przedstawicielem praw autorskich dla Fundacji jest Stowarzyszenie Praw Artystów.
Od 2008 roku Fundacja prowadzi prace nad stworzeniem Katalogu Raisonné dzieła Francisa. Poza gromadzeniem informacji o znanych pracach, Fundacja udostępnia także stronę poświęconą „dziełom zaginionym”, na której poszukuje wszelkich informacji od osób mogących dysponować wiedzą o zaginionych obrazach czy grafikach.
Film dokumentalny i publikacje
W 2010 roku artysta i filmowiec Jeffrey Perkins wydał dokument „The Painter Sam Francis”. Film zawiera materiały przedstawiające Francisa przy pracy, nagrane między 1968 a początkiem lat 90., oraz wywiady z przyjaciółmi, rodziną i współpracownikami artysty. Dokument oraz liczne katalogi wystaw i monografie pomagają dziś badaczom oraz miłośnikom sztuki lepiej poznać bogactwo jego dorobku.
Znaczenie
Sam Francis pozostawił po sobie znaczący, wielowymiarowy dorobek, który wpłynął na rozwój powojennego malarstwa abstrakcyjnego. Jego prace — dzięki połączeniu gestu, koloru i przestrzeni — są przedmiotem zainteresowania kolekcjonerów, muzeów i badaczy. Francis łączył amerykańską tradycję ekspresji z europejskimi i azjatyckimi inspiracjami, tworząc oryginalny i rozpoznawalny język malarski.