Borys Nikołajewicz Jelcyn (ros. Бори́с Никола́евич Е́льцин; 1 lutego 1931–23 kwietnia 2007) był pierwszym prezydentem Rosji wybranym w wolnych wyborach. Sprawował urząd od 1991 do 1999 roku i stał się rozpoznawalną postacią końca epoki radzieckiej oraz pierwszych lat transformacji ustrojowej i gospodarczej.
Droga do władzy
Jelcyn zyskał rozgłos jako polityk krytyczny wobec konserwatywnego aparatu komunistycznego. W końcu lat 80. i na początku 90. awansował z pozycji lokalnych i partyjnych do funkcji przewodniczącego Najwyższej Rady Rosyjskiej, a następnie ubiegał się o najwyższy urząd państwowy w nowych okolicznościach rozpadu ZSRR. Jego retoryka i postawa wobec zamachu sierpniowego 1991 r. uczyniły go symbolem zmiany.
Prezydentura: reformy i kryzysy
Okres prezydentury Jelcyna charakteryzował się próbami szybkiej transformacji gospodarczej z centralnie planowanej do rynkowej. Rządy tego czasu wprowadziły szeroką prywatyzację, liberalizację cen i reformy instytucjonalne, co w krótkim czasie doprowadziło do ciężkich trudności ekonomicznych, wysokiej inflacji i spadku poziomu życia szerokich warstw społeczeństwa. Jego kadencję naznaczyły także poważne napięcia polityczne — w 1993 r. doszło do konfliktu konstytucyjnego, zakończonego użyciem siły w Moskwie, oraz wojna czeczeńska na początku lat 90.
Najważniejsze wydarzenia i decyzje
- uczestnictwo w procesie rozpadu ZSRR i umacnianie instytucji państwa rosyjskiego,
- wprowadzenie radykalnych reform ekonomicznych i prywatyzacji,
- konflikt konstytucyjny z 1993 r. oraz dążenie do nowej konstytucji,
- pierwsza wojna czeczeńska i związane z nią kontrowersje.
Dziedzictwo i oceny
Ocena Jelcyna pozostaje zróżnicowana. Dla jednych był przywódcą, który przyczynił się do zakończenia systemu totalitarnego i wprowadzenia elementów demokracji oraz gospodarki rynkowej; dla innych jego rządy skazały kraj na trudne doświadczenia transformacji, przyczyniły się do wzrostu nierówności i powstania silnych oligarchicznych struktur. W 1999 r. ogłosił swoją rezygnację i wskazał na stanowisku prezydenta następcę, co doprowadziło do objęcia władzy przez Władimira Putina. Jelcyn zmarł w 2007 r.; jego postać pozostaje przedmiotem debat historycznych i politycznych.