Konferencja berlińska (1884–1885): podział Afryki i zasady kolonizacji
Konferencja Berlińska 1884–85: jak mocarstwa podzieliły Afrykę, ustaliły zasady kolonizacji i zniszczyły lokalną autonomię — kluczowe wydarzenie epoki kolonialnej.
Konferencja Berlińska (lub "Konferencja Kongo") z lat 1884-85 ustaliła zasady europejskiej kolonizacji i handlu w Afryce. Została zwołana przez Portugalię i zorganizowana przez Otto von Bismarcka. Konferencja odbyła się w czasie walki o Afrykę, w okresie wzmożonej aktywności kolonialnej mocarstw europejskich. Afrykańczycy nie zostali zaproszeni. Zakończyła ona większość istniejących form afrykańskiej autonomii i samorządności, zapewniając, że europejskie potęgi nie będą musiały walczyć między sobą o dominację.
Tło i przyczyny
W drugiej połowie XIX wieku postępująca industrializacja, poszukiwanie surowców i rynków zbytu oraz rosnące ambicje polityczne państw europejskich doprowadziły do intensywnego wyścigu kolonialnego w Afryce, zwanego scramble for Africa. Rosły też znaczenie prywatnych inicjatyw, zwłaszcza ekspansji królestwa Leopolda II w dorzeczu Konga. W takiej atmosferze potrzeba było międzynarodowych reguł, które miały uporządkować rywalizację i zapobiegać otwartym konfliktom między mocarstwami.
Uczestnicy i przebieg
Konferencję zwołano w Berlinie jesienią 1884 roku; obrady trwały do lutego 1885 roku. W obradach wzięły udział główne państwa europejskie oraz Stany Zjednoczone jako obserwator. Do najważniejszych delegacji należały reprezentacje: Wielkiej Brytanii, Francji, Niemiec, Belgii, Portugalii, Włoch, Rosji, Hiszpanii, Holandii, Austro-Węgier, Imperium Osmańskiego oraz kilku mniejszych państw nordyckich i bałtyckich. Obradom przewodniczył kanclerz Niemiec Otto von Bismarck.
Główne postanowienia
- Zasada efektywnej okupacji (tzw. "effective occupation") – aby pretensje terytorialne były uznane przez pozostałe państwa, państwo zgłaszające musiało faktycznie sprawować administrację i zapewniać porządek na zajmowanych terenach.
- Wolny handel i swobodna żegluga – uchwalono wolność handlu i swobodę żeglugi dla wszystkich sygnatariuszy w dorzeczach Kongo i Nigru, co miało ułatwić dostęp do wnętrza kontynentu.
- Uznanie praw prywatnych inicjatyw – uznano na mocy aktów międzynarodowych działalność Międzynarodowego Stowarzyszenia Kongo (wiązana z Leopoldem II), co pośrednio doprowadziło do powstania Wolnego Państwa Kongo.
- Powiadamianie innych mocarstw – państwa miały obowiązek zgłaszać zamiar objęcia terytorium i informować o swoich roszczeniach, co miało ograniczyć nagłe konfrontacje między nimi.
- Zwalczanie handlu niewolnikami – dokumenty konferencji zawierały zapisy potępiające i zobowiązujące do działań przeciw handlowi niewolnikami, choć realizacja tych zobowiązań była różna.
- Ochrona misjonarzy i działalności humanitarnej – w aktach pojawiły się zapisy dotyczące wolności działalności misyjnej i opieki nad ludnością miejscową, formułowane jednak w duchu europejskiej „misji cywilizacyjnej”.
Skutki i znaczenie
Konferencja Berlińska formalnie nie „podzieliła” Afryki samodzielnie, ale stworzyła reguły, które znacznie przyspieszyły i ułatwiły podział kontynentu między mocarstwa europejskie. W praktyce skutkowało to:
- intensyfikacją ekspansji kolonialnej i ustanawianiem rządów bezpośrednich nad wieloma regionami Afryki;
- utworzeniem formalnych granic kolonialnych często ignorujących istniejące granice etniczne, kulturowe i polityczne; skutkiem były późniejsze konflikty i napięcia;
- koncentracją eksploatacji gospodarczych – wydobyciem surowców i przekształceniem gospodarek lokalnych na potrzeby metropolii;
- wzrostem oporu i wojen kolonialnych po stronie ludności afrykańskiej oraz narastaniem represji; szczególnie tragiczne były skutki w Wolnym Państwie Kongo pod rządami Leopolda II;
- długofalowymi konsekwencjami społecznymi, ekonomicznymi i politycznymi, które wpłynęły na rozwój państw afrykańskich po dekolonizacji.
Ocena historyczna
Konferencję Berlińską historycy oceniają krytycznie: choć jej celem było ograniczenie konfliktów między europejskimi mocarstwami, odbyła się bez udziału Afrykańczyków i miała charakter legalizacji grabieży zasobów i terytoriów. Postanowienia konferencji stały się podstawą międzynarodowego porządku kolonialnego, którego skutki widoczne są do dziś w formie sztucznych granic, nierówności gospodarczych i politycznych oraz pamięci historycznej związanej z kolonializmem.
Konferencja w Berlinie
Ustawa ogólna
W ustawie ogólnej ustalono następujące punkty:
- Zakończenie niewolnictwa przez czarne i islamskie potęgi.
- Wolne Państwo Kongo było prywatną własnością Towarzystwa Kongo. Terytorium dzisiejszej Demokratycznej Republiki Konga stało się własnością Leopolda II Belgijskiego.
- Czternaście krajów, które podpisały porozumienie, miało wolny handel przez dorzecze Konga i jezioro Nyasa oraz na wschód od niego na obszarze położonym na południe od 5°N.
- Rzeka Niger i rzeka Kongo zostały uwolnione dla ruchu statków.
- Kraje nie mogły zakładać kolonii tylko z nazwy.
- Jeśli jakiś kraj przejąłby jakąś nową część wybrzeża Afryki, musiałby poinformować o tym inne kraje.
- Każdemu krajowi powiedziano, które części Afryki może przejąć.
Agenda
- Portugalia - Wielka Brytania Kolonie Angola i Mozambik zostały połączone przez ziemie leżące pomiędzy nimi (ziemie, które później stały się Zambią, Zimbabwe i Malawi). W 1890 r. rząd brytyjski nakazał Portugalczykom opuścić te tereny.
- Francja - Wielka Brytania Linia biegnąca od Say w Nigrze do Baroua, na północno-wschodnim wybrzeżu jeziora Czad, wyznaczała, która część należała do kogo. Francja posiadałaby terytorium na północ od tej linii, a Wielka Brytania na południe od niej. Dorzecze Nilu byłoby brytyjskie, a Francuzi zajęliby dorzecze jeziora Czad.
- Francja - Niemcy Obszar na północ od linii utworzonej przez przecięcie 14 południka i Miltou był francuski, a na południe niemiecki.
- Wielka Brytania - Niemcy Oddzielenie nastąpiło w formie linii przechodzącej przez Yolę, na Benoué, Dikoa, idącej aż do krańca jeziora Czad.
- Francja - Włochy Włochy miały posiadać to, co znajdowało się na północ od linii biegnącej od punktu przecięcia Zwrotnika Raka i 17 południka do punktu przecięcia 15 równoleżnika i 21 południka.
Do 1902 roku 90% wszystkich ziem, z których składa się Afryka, było pod kontrolą europejską.
Pytania i odpowiedzi
P: Czym jest Konferencja Berlińska?
O: Konferencja Berlińska była spotkaniem, które odbyło się w latach 1884-85 w celu ustalenia zasad europejskiej kolonizacji i handlu w Afryce.
P: Kto zwołał konferencję berlińską?
O: Portugalia zwołała konferencję berlińską.
P: Kto zorganizował konferencję berlińską?
O: Konferencja Berlińska została zorganizowana przez Otto von Bismarcka.
P: Kiedy odbyła się Konferencja Berlińska?
O: Konferencja berlińska odbyła się w latach 1884-85.
P: Czy Afrykanie zostali zaproszeni na konferencję berlińską?
O: Nie, Afrykanie nie zostali zaproszeni na konferencję berlińską.
P: Jaki wpływ miała Konferencja Berlińska na afrykańską autonomię i samorządność?
O: Konferencja berlińska zakończyła większość istniejących form afrykańskiej autonomii i samorządności, poddając afrykańskie narody europejskiej kontroli.
P: Dlaczego konferencja berlińska została zwołana w okresie walki o Afrykę?
O: Konferencja Berlińska została zwołana w okresie walki o Afrykę, czyli w czasie wzmożonej aktywności kolonialnej europejskich mocarstw, w celu ustanowienia zasad i uniknięcia konfliktu między europejskimi narodami o Afrykę.
Przeszukaj encyklopedię