Thor (staronordyjski: Þórr) to bóg grzmotów i błyskawic w mitologii norweskiej, kojarzony z siłą, burzami, świętowaniem i płodnością. Jest synem Odyna i Jörð, uosobieniem ziemi, i fizycznie jest najsilniejszym z Æsirów. Thor jest opisywany jako człowiek o wyrazistych oczach, rudych włosach i pełnej brodzie, jest szybki w gniewie i ma ogromny apetyt. W źródłach skandynawskich bywa też przedstawiany jako obrońca ludzi i bogów przed potężnymi przeciwnikami — jǫtnar (olbrzymami).
Mitologia i źródła
Mity o Thorze znane są przede wszystkim z Poetyckiej Edd i Prozaicznej Eddy Snorriego Sturlusona oraz z późniejszych sag i skaldycznych wierszy. To tam znajdziemy opisy jego wypraw, pojedynków z jǫtnar oraz cech charakterystycznych. Postać Thora była też zapamiętana w folklorze i przekazach kronikarskich (np. opisy świątyni w Uppsali u Adama z Bremy).
Atrybuty i symbole
Najbardziej rozpoznawalnym atrybutem Thora jest młot Mjölnir — broń destrukcyjna i równocześnie symbol błogosławieństwa. Mjölnir potrafi wracać do ręki właściciela, miażdżyć skały i służyć do uświęcania (np. zawierania małżeństw). Inne jego atrybuty to pas Megingjörð (podwajający siłę) oraz żelazne rękawice Járngreipr, konieczność ich użycia by dzierżyć młot. Thor podróżuje zaprzężony w rydwan ciągnięty przez dwie kozy: Tanngrisnir i Tanngnjóstr, które mogą być zabijane i odtwarzane, co wskazuje na wątki dotyczące cykli życia i odnowienia.
Wybrane mity
- Þrymskviða — wiersz opisujący kradzież młota przez olbrzyma Þryma. Thor, by odzyskać Mjölnir, przebiera się za Freyję i wzięty zostaje za pannę młodą Þryma; ostatecznie młot zostaje użyty do zabicia porywaczy.
- Połów Jörmungandra — opowieść o połowie potężnego węża morskiego Jörmungandra; w jednej z wersji Thor niemal zabija węża, a w innej ponosi śmierć po zadaniu mu śmiertelnego ciosu podczas Ragnaröku.
- Ragnarök — w eschatologii nordyckiej Thor zabija Jörmungandra, lecz sam pada po kilku krokach od zatrucia trucizną węża.
Rodzina i relacje
Żoną Thora jest zazwyczaj bogini Sif (słynąca z długich, złotych włosów), a niekiedy w przekazach pojawia się także relacja z ziemią — Jörð, którą odczytuje się jako jego matkę. Do jego potomków należą synowie Magni i Meðr/Móði (rzadziej spotykane formy zależnie od źródła). Thor często konfliktuje z jǫtnar, ale w sagach zdarzają się też sojusze i związki z olbrzymami.
Kult, miejsca i znaleziska archeologiczne
Kult Thora był szeroki wśród ludów germańskich i nordyckich; ślady religijnego kultu znajdujemy w miejscu ośrodków sakralnych, ofiar bogom w torfowiskach (np. Thorsberg) oraz w licznych amuletach Mjölnira z epoki wikińskiej (metalowe zawieszki w kształcie młota). W imiennictwie ludów germańskich zachowały się liczne toponimy i nazwy osobowe związane z imieniem boga. Współczesny angielski dzień powszedni czwartek (od staroangielskiego Þūnresdæg, "Thunor's [Thor's] day") nosi imię boga.
Thunor / Donar i interpretatio romana
Mówi się, że Thor, mistrz Asgardu, chroni zarówno Asgard, jak i Midgard przed jǫtnar, rasą istot wywodzących się z Jötunheimr. W języku staroangielskim znany jest jako Þunor (Thunor), a w staro-wysoko-niemieckim jako Donar (runiczne þonar ᚦᛟᚾᚨᚱ), wszystkie te nazwy wywodzą się od proto-germańskiego *Þunraz, oznaczającego "grzmot". W interpretatio romana Thor był porównywany do Jowisza (Jupitera) — najważniejszego boga nieba i błyskawic w panteonie rzymskim — co znajduje odzwierciedlenie w zapisie dni tygodnia i w opisie cech boga jako pana burzy i porządku.
Ikonografia i rola społeczna
Thor był postrzegany nie tylko jako wojowniczy obrońca, lecz także jako bóstwo opiekuńcze, przynoszące błogosławieństwo domowi i uprawom. Mjölnir używano w obrzędach uświęcania — przy poświęcaniu nowonarodzonych, małżeństwach czy podczas przysięgi. jego wizerunek pojawia się na brakteatach, amuletach i rzeźbach; najczęściej ukazywano go z młotem, rudymi włosami i potężną sylwetką.
Dziedzictwo
Postać Thora przetrwała w kulturze popularnej, literaturze i rekonstrukcjach religijnych (neopogaństwo). Jego imię i symbole występują w nazwach miejsc (np. Tórshavn na Wyspach Owczych), w języku (czwartek) oraz w ikonografii i biżuterii rekonstrukcyjnej. Młot Mjölnir stał się uniwersalnym symbolem tożsamości nordyckiej i ochrony, a opowieści o Thorze wciąż inspirują adaptacje w literaturze, filmie i grach.
