Smoła jest lepką, czarną cieczą o oleistej konsystencji, podobną do gęstego oleju. Może występować naturalnie (np. w dołach smołowych La Brea) lub powstawać w wyniku procesów przemysłowych. Charakteryzuje się silnym, często przydymionym zapachem, jest nierozpuszczalna w wodzie i ma właściwości hydrofobowe.

Właściwości chemiczne i fizyczne
Smoła to mieszanina wielu związków organicznych, w tym węglowodorów aromatycznych (w tym wielopierścieniowych, PAH), fenoli, olefin i związków siarkowych. Zakres składu zależy od surowca i procesu produkcji. Właściwości typowe dla smoły:

  • kolor: czarny do ciemnobrązowego;
  • konsystencja: gęsta, lepkawa — zmienna w zależności od temperatury;
  • rozpuszczalność: słabo rozpuszczalna w wodzie, dobrze w rozpuszczalnikach organicznych;
  • zawartość szkodliwych związków: m.in. benzen i inne substancje o działaniu rakotwórczym.

Produkcja
Najwięcej smoły jest wytwarzane z węgla jako produkt uboczny przy produkcji koksu w procesie suchej (destrukcyjnej) destylacji w piecach koksowniczych. Sucha destylacja jednej tony węgla może wytworzyć około 700 kg koksu, 100 litrów płynnego amoniaku, 50 litrów smoły węglowej i 400 m3 gazu węglowego. Smołę można także uzyskać przez pirolizę ropy naftowej, z torfu lub przez destylację i wypalanie drewna (smoła drzewna, np. przy produkcji węgla drzewnego).

Zastosowania
Smoła ma wiele zastosowań przemysłowych i historycznych, m.in.:

  • konserwacja i impregnowanie drewna (kreozot, środki do impregnacji kolejowych podkładów);
  • produkcja materiałów dekarskich i uszczelniaczy;
  • surowiec do produkcji chemikaliów (np. fenole, anilina, smołowy błękit);
  • historycznie: paliwo i surowiec w gazownich miejskich;
  • w niskich stężeniach: preparaty smołowe stosowane w dermatologii (np. w leczeniu łuszczycy i niektórych postaci łupieżu) — pod nadzorem lekarza.

Zagrożenia i bezpieczeństwo
Smoła pochodzenia węglowego lub naftowego jest uważana za toksyczną. Ze względu na wysoką zawartość benzenu oraz innych rakotwórczych związków aromatycznych powoduje raka. Długotrwały kontakt skóry ze smołą, wdychanie oparów lub zanieczyszczenie środowiska (gleby i wody) stwarza ryzyko zdrowotne. Dlatego:

  • stosuje się środki ochrony osobistej (rękawice, odzież ochronną, maski, wentylację);
  • pracownicy narażeni na smołę podlegają monitoringu i ograniczeniu ekspozycji;
  • odpady smołowe i zanieczyszczone materiały muszą być utylizowane zgodnie z przepisami ochrony środowiska.

Piece do smoły — tradycyjne piece do suchej destylacji drewna były wykorzystywane, zwłaszcza w Skandynawii, do produkcji smoły drzewnej. Zazwyczaj budowano je w pobliżu lasu jako kamienne konstrukcje lub zagłębienia w ziemi. Dno pieca było nachylone do otworu wylotowego, przez który spływała uzyskana smoła. Proces wyglądał następująco:

  • drewno rozłupywano na kawałki wielkości palca i układano ciasno w stosy;
  • stos szczelnie przykrywano warstwą ziemi, torfu lub mchu, by ograniczyć dostęp powietrza;
  • na wierzchu rozpalano ogień — drewno spalało się niezupełnie, a powstające gazy i kondensaty skraplały się i spływały jako smoła;
  • zabieg powtarzano przez kilka dni, aż do wyczerpania surowca.
Metoda ta daje smołę drzewną, stosowaną lokalnie do zabezpieczeń i jako surowiec chemiczny; współcześnie zastępują ją kontrolowane procesy pirolizy i destylacji.

Podsumowanie
Smoła to wieloskładnikowy materiał o szerokim spektrum zastosowań, ale i znacznych zagrożeniach dla zdrowia i środowiska. Jej dokładny skład i właściwości zależą od surowca i metody produkcji, a ze względu na obecność substancji rakotwórczych korzystanie z niej wymaga odpowiednich zabezpieczeń i ograniczeń zgodnych z obowiązującymi przepisami.