Bitwa pod Waterloo (18 czerwca 1815) była decydującym starciem, które przesądziło o losie Napoleona i zakończyło epokę wojen napoleońskich. Starcie odbyło się w pobliżu wsi Waterloo (obecnie w Belgii) między armią francuską dowodzoną przez Napoleona a siłami koalicji pod dowództwem księcia Wellingtona (armia brytyjska wraz z oddziałami niderlandzkimi, belgijskimi i niemieckimi) oraz pruską armią feldmarszałka Gebharda von Blüchera. Była to ostatnia i rozstrzygająca bitwa w serii konfliktów, które toczyły się w Europie od początku XIX wieku.

Tło wydarzeń

Napoleon został koronowany na cesarza Francji w 1804 r. i w kolejnych latach prowadził zwycięskie kampanie, dzięki którym Francja stworzyła rozległe imperium — od Hiszpanii po granice z Rosją. Po klęskach i koalicji państw przeciwnych Francji Napoleon został pokonany w bitwie pod Lipskiem i w innych bitwach, wskutek czego w 1814 r. abdykował i zgodził się na wygnanie na wyspę Elba. W lutym 1815 r. uciekł z Elby, powrócił do Francji i ponownie przejął władzę — rozpoczęła się tzw. Stu‑dniowa Kampania, której kulminacją była bitwa pod Waterloo.

Przebieg bitwy

Data: 18 czerwca 1815. Warunki terenowe i pogodowe miały istotny wpływ na przebieg walk — deszcz w nocy przed bitwą sprawił, że grunt był ciężki, co opóźniło francuskie ataki i ograniczyło mobilność artylerii.

Siły i dowódcy: Napoleon dysponował armią liczącą łącznie około 70–75 tys. żołnierzy. Książę Wellington miał do dyspozycji ok. 65–70 tys. mieszanych oddziałów sprzymierzonych, natomiast armia pruska Blüchera wkraczała na pole walki z siłami około 45–50 tys. żołnierzy.

Napoleon próbował rozdzielić siły przeciwnika i zadać decydujący cios Wellingtonowi, koncentrując główne natarcie na pozycji alianckiej. Walki toczyły się m.in. o strategiczne folwarki i farmy: Hougoumont i La Haye Sainte — obie pozycje były wielokrotnie atakowane przez Francuzów i bronione zaciekle przez wojska sprzymierzone. Pomimo licznych szturmów francuskich, obie twierdze długo wytrzymywały, opóźniając załamanie linii alianckich.

Do decydującego momentu doszło po południu i wieczorem, kiedy po ciężkich walkach i wielokrotnych szarżach kawalerii przystąpiono do użycia Gwardii Cesarskiej — elitarnej formacji francuskiej. Atak Gwardii został odparty przez siły Wellingtona, a równoczesny przyjście pruskich oddziałów na flankę Francuzów spowodowało załamanie i paniczny odwrót. Ok. godziny 19:00–20:00 sytuacja francuska stała się beznadziejna; armia Napoleona uległa rozbiciu i przerzedzeniu, co zakończyło się ucieczką i licznych niewolnych.

Straty i następstwa

Straty obu stron były wysokie. Szacuje się, że Francuzi ponieśli około 20–25 tys. zabitych, rannych i zaginionych, natomiast siły koalicyjne straciły 20–25 tys. żołnierzy (wliczając oddziały pruskie). Dokładne liczby różnią się w zależności od źródeł, jednak wszyscy historycy podkreślają charakter bitwy jako wyjątkowo krwawej i kosztownej.

Po bitwie Napoleon został zmuszony do abdykacji po raz drugi. Został ostatecznie pojmany przez Brytyjczyków i zesłany na odległą wyspę Świętej Heleny, gdzie spędził resztę życia. Upadek Napoleona przypieczętował powrót dynastii Burbonów we Francji (restauracja Ludwika XVIII) oraz przyspieszył porządkowanie powojennej Europy przez uczestników Kongresu wiedeńskiego. Bitwa oznaczała koniec ery wojen napoleońskich i początek względnie długiego okresu pokoju w Europie, zdominowanego przez równowagę sił między wielkimi mocarstwami.

Znaczenie historyczne

Bitwa pod Waterloo ma duże znaczenie symboliczne — stała się synonimem ostatecznej klęski i przełomu. Zmieniła układ polityczny Europy, powstrzymała dalszą ekspansję francuską i umożliwiła konsolidację porządku europejskiego, który przetrwał w różnej formie przez kilka dekad. Taktyczne decyzje i błędy dowódców (m.in. zbyt późne rozpoczęcie walk przez Napoleona, niewykorzystanie pewnych rezerw oraz pomyłki w rozpoznaniu pozycji przeciwnika) są do dziś analizowane na kursach sztuki wojennej jako cenne lekcje dotyczące logistyki, koordynacji i roli warunków terenowych w bitwie.