Irlandia Południowa była państwem irlandzkim składającym się z dwudziestu sześciu hrabstw, utworzonym na mocy Government of Ireland Act 1920 (ustawa ta uzyskała Royal Assent pod koniec 1920 r.). Ustawa dzieliła wyspę Irlandię na dwie jednostki konstytucyjne: Irlandię Północną (obejmującą około piętnastu procent powierzchni wyspy, na północnym wschodzie) oraz Irlandię Południową (obejmującą pozostałe terytorium na południu i zachodzie). Obie jednostki miały otrzymać dwuizbowe parlamenty i odrębne rządy wykonawcze w ramach konstrukcji przewidywanej przez ustawę.

Powołanie ustawowe i struktura

W myśl ustawy Król był reprezentowany przez Lorda Porucznika Irlandii, urzędnika mającego formalnie wykonywać prerogatywy monarchy na obu częściach wyspy. Projekt rozwiązania miał dawać autonomię wewnętrzną (home rule) przy pozostawieniu Irlandii w ramach Imperium/Unii z Wielką Brytanią. Przewidywano istnienie własnych izb parlamentarnych, rządu wykonawczego oraz organów administracyjnych działających w granicach przewidzianych przez ustawę.

Próby uruchomienia parlamentu i przyczyny niepowodzenia

Praktyczna realizacja tej konstrukcji napotkała jednak na zdecydowany opór polityczny. W wyborach do nowo powołanych parlamentów (wiosna 1921) większość mandatów w części południowej zdobyła formacja Sinn Féin, która od 1919 r. ogłaszała istnienie niezależnej Rzeczypospolitej Irlandzkiej i zwołała własny organ ustawodawczy – Dáil Éireann. Posłowie wybrani z list Sinn Féin konsekwentnie bojkotowali brytyjskie instytucje i odmówili zasiadania w parlamencie Irlandii Południowej.

W efekcie pierwsze posiedzenia parlamentu Irlandii Południowej nie mogły osiągnąć wymaganego kworum, by prowadzić zwykłą działalność ustawodawczą. Drugie zwołane posiedzenie miało charakter wyłącznie formalny i było związane z wydarzeniami następującymi po podpisaniu Traktatu Angielsko‑Irlandzkiego; na tym posiedzeniu część obecnych członków potwierdziła decyzję Dáil Éireann o przyjęciu Traktatu, po czym parlament Irlandii Południowej przestał praktycznie funkcjonować.

Skutki i likwidacja "państwa na papierze"

W rezultacie Irlandia Południowa pozostała głównie tworem prawnym: istniała w dokumentach i w ramach prawa brytyjskiego, lecz nigdy nie wykształciła trwałych instytucji władzy wykonawczej i ustawodawczej akceptowanych przez szeroką część społeczeństwa irlandzkiego. Rzeczywistą władzę stopniowo przejęły organy wynikające z procesu pokojowego i traktatowego między stronami konfliktu — ratyfikowany Traktat Angielsko‑Irlandzki doprowadził do powstania rządu przejściowego, a następnie do utworzenia Wolnego Państwa Irlandzkiego (Irish Free State), które formalnie weszło w życie w 1922 roku i zastąpiło instytucję Irlandii Południowej. Natomiast Irlandia Północna skorzystała z prawa do pozostania w Zjednoczonym Królestwie i utrzymała własne instytucje przewidziane przez ustawę z 1920 r.

Podsumowując: rząd brytyjski prawnie utworzył Irlandię Południową, lecz z uwagi na polityczny bojkot i istnienie alternatywnych instytucji (Dáil Éireann) nie doszło do ustanowienia działającego, powszechnie uznawanego rządu tego tworu — pozostała ona w praktyce „państwem na papierze”.