Sag DEG — karłowata galaktyka sferoidalna, satelita Drogi Mlecznej w Strzelcu

Sag DEG jest małą galaktyką satelitarną Drogi Mlecznej o kształcie pętli. Znana jest pod innymi nazwami, takimi jak karłowata galaktyka eliptyczna w Strzelcu lub karłowata galaktyka sferoidalna w Strzelcu. Częściej w literaturze anglojęzycznej występuje jako Sagittarius Dwarf Spheroidal Galaxy (Sgr dSph) — nazwa „Sag DEG” jest jednym z używanych skrótów.

Odkrycie i położenie

Galaktyka została odkryta w 1994 roku przez zespół prowadzony przez Rodrigo Ibatę (wraz z Mike'em Irwinem i Gerry'm Gilmore'em). Znajduje się w konstelacji Strzelca i jest położona w odległości około 70 000 lat świetlnych od Ziemi. Promień jej głównego ciała to rząd wielkości kilku tysięcy lat świetlnych — średnica wynosi około 10 000 lat świetlnych, co czyni ją jedną z bliższych i stosunkowo dużych karłowatych galaktyk satelitarnych naszej Galaktyki.

Budowa i gromady kuliste

Sag DEG zawiera wiele gwiazd o różnym wieku i metaliczności; opisuje się w niej zarówno populacje stare (kilkanaście miliardów lat), jak i młodsze, pośrednie. W galaktyce tej rozpoznano kilka związanych z nią gromad kulistych. Do najbardziej znanych należą:

• M54 (NGC 6715) — jedna z większych gromad kulistych, która prawdopodobnie leży w środku Sag DEG i być może pełni rolę jądra tej karłowatej galaktyki;
• Terzan 7;
• Terzan 8;
• Arp 2.

Dodatkowo kilka innych gromad (np. Palomar 12) może być związanych z Sag DEG historycznie — niektóre z nich zostały prawdopodobnie przechwycone i częściowo wyrwane w wyniku pływowych oddziaływań z Drogą Mleczną.

Orbita, pływy i strumień Sagittariusa

Sag DEG porusza się po orbicie biegunowej względem płaszczyzny Dysku Galaktycznego (tj. orbicie przechodzącej przez płaszczyznę galaktyki). Średnia odległość jej orbity od jądra Drogi Mlecznej wynosi około 50 000 lat świetlnych — jest to mniej więcej 1/3 odległości do Wielkiego Obłoku Magellana, choć dokładne wartości zależą od momentu orbitalnego i przybliżeń.

W wyniku silnych oddziaływań pływowych Sag DEG jest w trakcie rozrywania przez Drogę Mleczną. Materiał gwiazdowy tej karłowatej galaktyki rozciągnął się w charakterystyczne pasmo — tzw. Strumień Sagittariusa (Sagittarius Stream) — które owija się wokół Drogi Mlecznej i jest wykrywalne na dużej części nieba. Strumień ten dostarcza ważnych informacji o historii akrecji satelitów i o rozkładzie masy (w tym ciemnej) w halo naszej Galaktyki.

Właściwości fizyczne i ewolucja

Karłowata galaktyka sferoidalna w Strzelcu ma masę znacznie mniejszą niż Droga Mleczna — szacunki masy całkowitej (wraz z ciemną materią) mieszczą się w przybliżeniu w przedziale 10^8–10^9 mas Słońca, zależnie od metody pomiaru i przyjętych założeń. Jej populacje gwiazd wykazują szeroki rozkład metaliczności, co świadczy o złożonej historii formowania gwiazd i wzbogacania chemicznego.

Z powodu stałego oddziaływania pływowego Sag DEG stopniowo traci gaz i gwiazdy, co prowadzi do jej ostatecznego „wchłonięcia” przez Drogę Mleczną — proces ten trwa od miliardów lat i nadal postępuje.

Nie mylić z Sag DIG

Sag DEG nie powinna być mylona z karłowatą galaktyką nieregularną w Strzelcu, czyli Sag DIG, która jest małą, odległą galaktyką leżącą poza układem satelitarnym Drogi Mlecznej — w odległości około 3,4 miliona lat świetlnych. To dwie różne struktury o odmiennych właściwościach i położeniu w Lokalnej Grupie.