W spektroskopii stała Rydberga jest fundamentalną stałą fizyczną określającą położenie linii widmowych atomów w jednostkach odwrotnej długości fali (wavenumber). Jej symbolem dla przypadku granicy nieskończonej masy jądra jest R ∞ 
, a dla atomu wodoru z uwzględnieniem masy jądra stosuje się oznaczenie R H 
. Nazwa pochodzi od szwedzkiego fizyka Johanna Rydberga, który wprowadził tę wielkość jako parametr empiryczny dopasowujący obserwowane serie widmowe wodoru. Później Niels Bohr pokazał, że stałą tę można wyprowadzić z bardziej podstawowych wielkości w ramach modelu atomowego.
Definicja i wartość
Stała Rydberga jest zwykle wyrażana jako liczba falowa odpowiadająca granicy serii spektralnej; inaczej mówiąc to odwrotność długości fali emitowanego fotonu w granicznym przejściu. Dla jądra o nieskończonej masie definicję można zapisać zależnie od stałych podstawowych, na przykład w postaci
- R∞ = α2 m_e c / (2 h),
gdzie α to stała struktury subtelnej, m_e masa elektronu, c prędkość światła, a h stała Plancka. W praktyce dla rzeczywistych atomów należy uwzględnić masę jądra przez czynnik masy zredukowanej μ, dzięki czemu stała dla wodoru wynosi
- R_H = R∞ · (μ / m_e),
gdzie μ = m_e M /(m_e + M) i M jest masą jądra. Dla wodoru ten efekt daje niewielką korekcję w stosunku do R∞.
Według wartości zalecanych przez CODATA (2018) [aktualizacja], stała Rydberga dla nieskończenie ciężkiego jądra wynosi w przybliżeniu R∞ ≈ 1,097 3731·10^7 m−1 (dokładność sięga kilkunastu cyfr znaczących). Wartość stałej dla wodoru R H jest nieco pomniejszona przez czynnik zredukowanej masy.
Wzór Rydberga i interpretacja fizyczna
Szeregi spektralne wodoru można opisać ogólnym wzorem Rydberga:
- 1/λ = R_H · (1/n_1^2 − 1/n_2^2),
gdzie λ to długość fali emitowanego fotonu, n_1 i n_2 (n_2 > n_1) są liczbami głównymi poziomów energetycznych. Dla n_1 = 1 otrzymujemy serię Lymana, dla n_1 = 2 — serię Balmera itd. Granica serii (n_2 → ∞) odpowiada energii jonizacji z danego poziomu — liczba falowa tej granicy jest równa R_H/n_1^2 (dla wodoru z uwzględnieniem masy jądra).
Jednostka energii Rydberga
W fizyce atomowej często używa się jednostki energii zwanej rydberg (symbol Ry). Jest to energia fotonu o liczbie falowej równej stałej Rydberga, czyli
- 1 Ry = h c R∞ ≈ 13.6 eV (około 13,6 elektronowoltów).
Energie wiązań i różnice poziomów w atomie wodoru wygodnie wyraża się w jednostkach rydberga lub w ekwiwalentnych jednostkach elektronowoltów.
Znaczenie w spektroskopii i fizyce podstawowej
Stała Rydberga odgrywa kluczową rolę w spektroskopii atomowej i jest jednym z podstawowych parametrów łączących teorię z obserwacją. Precyzyjne pomiary linii wodoru pozwalają na:
- dokładne wyznaczanie wartości stałych fundamentalnych (np. masy elektronu, stałej struktury subtelnej),
- testy teorii kwantowej elektrodynamiki (QED) oraz modeli struktury jądra,
- badania kolejnych korekcji relatywistycznych i radiacyjnych wpływających na poziomy energetyczne,
- analizy problemów takich jak „promień wodoru” (rozbieżności pomiędzy pomiarami spektroskopowymi a wynikami eksperymentów z muonowym wodorem).
Z tego powodu R ∞ oraz związane z nim wielkości (np. spinowy współczynnik g elektronu) należą do najlepiej zmierzonych stałych fizycznych, co czyni je użytecznymi w metrologii i testach fundamentalnych praw przyrody.
Uwagi praktyczne
- W zastosowaniach spektroskopowych zwykle używa się R_H (dla danego izotopu) zamiast R∞, aby uwzględnić efekt masy jądra.
- Podawane wartości Rydberga zależą od przyjętych wartości innych stałych fundamentalnych — aktualne zalecenia publikowane są przez organizacje metrologiczne (CODATA).
- Wysoka precyzja pomiarów linii wodoru nadal umożliwia dalsze doskonalenie wartości stałych i testowanie nowych efektów fizycznych.