Avemetatarsalia (nazwa tłumaczona bywa jako "ptasie palce" lub "ptasi śródstopie") to termin systematyczny stosowany w paleontologii dla grupy kladu archozaurów z grupy koronnej, które są ewolucyjnie bliżej spokrewnione z ptakami niż z krokodylami. Alternatywną nazwą dla tej linii jest Panaves – "wszystkie ptaki" – obejmująca wszystkie organizmy (żyjące i wymarłe) bardziej spokrewnione z ptakami niż z krokodylami.

Skład grupy

Do Avemetatarsalia zalicza się przede wszystkim dinozaury (w tym nowoczesne ptaki) oraz pterozaury. Poza tym w grupie umieszczane są różne wczesne formy bliskie dinozaurom, takie jak silesaurydy, lagerpetydy i inne wczesne dinozauromorfy, choć dokładne pozycje niektórych z tych taksonów pozostają przedmiotem badań i dyskusji.

Charakterystyczne cechy i anatomia

Chociaż Avemetatarsalia obejmuje bardzo zróżnicowane linie (od dwunożnych dinozaurów po latające pterozaury), wiele ustalonych cech łączy wczesne formy tej grupy. Do najważniejszych należą:

  • tendencja do wydłużenia kończyn tylnych i przystosowań do dwunożności u licznych przedstawicieli,
  • skomplikowana budowa stawu skokowego typu mesotarsal (prostszy zawias między kośćmi stępu), w odróżnieniu od odmiennych przekształceń stawu u linii krokodylomorficznych,
  • zmiany w budowie śródstopia i palców (stąd nazwa odnosząca się do "ptasich" elementów stopy),
  • u części grup (zwłaszcza u pterozaurów i ptaków) rozwój struktur powiązanych z lotem – piórkopodobnych struktur, błon lotnych i przekształceń szkieletu.

Pochodzenie, zasięg czasowy i ewolucja

Avemetatarsalia pojawiły się prawdopodobnie w środkowym lub późnym triasie. Od tego czasu linia ta przeszła silną radiację – dinozaury dominowały lądy od jury do końca kredy, a pterozaury były jednymi z najważniejszych latających kręgowców mezozoiku. Pod koniec kredy większość nieptasich dinozaurów oraz większość pterozaurów wyginęła podczas wymierania kredowo‑paleogeńskiego, natomiast linia prowadząca do współczesnych ptaków przetrwała i rozwinęła się po tym zdarzeniu.

Znaczenie taksonomiczne i historyczne

Wprowadzenie pojęcia Avemetatarsalia i równoległe użycie terminu Panaves pomaga systematykowi wyraźnie oddzielić "linię ptasią" archosaurów od linii krokodylomorficznych (czasami określanych jako Crurotarsi). Definicje kladystyczne tego typu (wszystko bliżej spokrewnione z ptakami niż z krokodylami) umożliwiają stabilne rozmieszczenie nowych i znanych taksonów w ramach ewolucyjnego drzewa archozaurów.

Różnorodność ekologiczna

Członkowie Avemetatarsalia zajmowali bardzo różne nisze ekologiczne: od drobnych, szybkonogich, dwunożnych form roślinożernych i mięsożernych (wcześni dinozauromorfowie), przez wielkie roślinożerne i drapieżne dinozaury, po wyspecjalizowane latające pterozaury. Ewolucja piór i ich homologów w obrębie tej linii doprowadziła do powstania lotu czynnego u ptaków oraz do licznych innych przystosowań termoregulacyjnych i komunikacyjnych.

Podsumowanie

Avemetatarsalia (Panaves) to klad obejmujący "ptasią" gałąź archozaurów — dinozaury (włączając ptaki), pterozaury oraz szereg wcześniejszych grup dinozauromorficznych. Grupa ta odgrywa kluczową rolę w badaniach nad pochodzeniem ptaków, ewolucją lotu i transformacjami morfologicznymi, które umożliwiły wielką radiację tej linii w mezozoiku.