Perykles lub Perikles (ok. 495–429 p.n.e., grecki: Περικλῆς, co oznacza "otoczony chwałą") był jednym z najważniejszych ateńskich mężów stanu, wybitnym oratorem i dowódcą (strategiem) Aten. Pochodził ze zamożnego rodu, przez matkę łączono go z rodziną Alcmeonidów. Działalność polityczna Peryklesa przypada na okres między wojnami perskimi a peloponeskimi, a jego wpływ na życie miasta uczynił z Aten centrum politycznym, kulturalnym i intelektualnym starożytnej Grecji.

Pozycja polityczna i reformy

Perykles przez długi czas cieszył się ogromnym autorytetem — Tukidydes nazwał go "pierwszym obywatelem Aten". Jako przywódca przekształcił Związek Morski (Delian League) w faktyczne imperium ateńskie, kierując polityką zagraniczną i morską Aten. Wprowadził i wspierał reformy wzmacniające udział szerokich warstw społecznych w życiu publicznym: m.in. wypłacanie diet dla sędziów i urzędników (co umożliwiło udział w rządzeniu osobom nieposiadającym dużego majątku) oraz inne udogodnienia konsolidujące ateńską ateńskiejdemokracji do tego stopnia, że krytycy określali jego politykę jako populistyczną lub demagogiczną.

Polityka zagraniczna i wojna peloponeska

Perykles kierował Atenami w latach poprzedzających wybuch wojny peloponeskiej i w jej początkowej fazie. To on zdecydował o utrzymaniu morskiego charakteru potęgi Aten i koncentracji na kontroli szlaków handlowych. W 431 p.n.e., po wybuchu wojny z koalicją kierowaną przez Spartę, Perykles objął strategię obronną opartą na ufortyfikowanym mieście i przewadze floty. W 429 p.n.e. zmarł na skutek zarazy, która w latach 430–426 p.n.e. dotknęła Ateny i mocno osłabiła miasto.

Kultura, sztuka i budownictwo

Perykles był gorącym mecenasem sztuki i literatury; jego polityka kulturalna i finansowanie przedsięwzięć artystycznych znacząco przyczyniły się do światowej renomy Aten jako centrum kultury starożytnej Grecji. Zainicjował wielki program budowlany na Akropolu, w ramach którego wzniesiono lub przebudowano najważniejsze świątynie i budowle, w tym słynny Partenon, Propyleje i Erechtejon. Projekty te nie tylko uwydatniały potęgę i splendor Aten, lecz także dawały zatrudnienie wielu rzemieślnikom i robotnikom; finansowano je w znacznej mierze z wpływów Związku Morskiego.

Spory, zarzuty i styl rządzenia

W czasie swojej kariery Perykles spotykał się z opozycją ze strony konserwatywnych arystokratów oraz polityków krytykujących jego sposób korzystania ze środków publicznych. Był oskarżany o nadużywanie funduszy Związku Morskiego na cele ateńskie i o dążenie do zwiększenia własnego wpływu politycznego. Pomimo ataków udało mu się utrzymać pozycję i kontynuować politykę, która pogłębiała dominację Aten w regionie.

Życie prywatne

Perykles był postacią publiczną i prywatną o bogatym życiu towarzyskim. Najbardziej znaną spośród jego partnerek była Aspazja z Miletu — wpływowa kobieta, intelektualistka i towarzyszka Peryklesa, z którą pozostawał w bliskim związku; status formalny tego związku jest przedmiotem sporów historyków. Z relacji źródeł wynika, że miał także potomstwo. Aspazja była często wymieniana w ówczesnych debat; jej rola przy dworze Peryklesa i wpływ na jego otoczenie były szeroko komentowane przez współczesnych i późniejszych autorów.

Wystąpienia i dziedzictwo

Do dziś znane są teksty związane z Peryklesem, najważniejszym z nich jest tzw. mowa pogrzebowa (pochodząca z relacji Tukidydesa), wygłoszona na cześć poległych ateńskich żołnierzy — jest ona powszechnie cytowana jako wyraz idei obywatelskich i wartości ateńskiej demokracji. Okres kierowania Atenami przez Peryklesa (przeważnie datowany na ok. 461–429 p.n.e.) bywa nazywany "wiekiem Peryklesa" — czasem rozciąga się go nieco szerzej, obejmując lata bezpośrednio po wojnach perskich oraz czasy poprzedzające i częściowo następujące po nim, w zależności od definicji.

Perykles pozostawił po sobie trwałe dziedzictwo: umocnioną pozycję Aten na Morzu Egejskim, monumentalne budowle symbolizujące potęgę miasta oraz trwałe instytucje demokratyczne, które stały się inspiracją na wieki dla polityki i kultury europejskiej.